کربلا نتیجه سکوتِ مصلحت‌جویانه جامعه

این یادداشت از یک منظر متفاوت به عاشورا نگاه می‌کند. معمولاً عاشورا در دایره «عزاداری» یا «اخلاق فردی» تعریف شده است. در حالی که باید از «مسئولیت اجتماعی و اخلاق شهروندی» در مکتب حسینی صحبت کرد.

امروزه نقدِ جدیِ به فضای مذهبی این است که مسئولیت اجتماعی به «کمک مالی به خیریه» تقلیل داده شده است. در حالی که امام حسین (ع) برای «تغییر ساختار‌های فاسد» قیام کرد. مسئولیت اجتماعی یعنی من در قبال سرنوشتِ جامعه‌ام، سکوت نمی‌کنم.

نقدِ جدیِ به فضای مذهبی این است که مسئولیت اجتماعی به «کمک مالی به خیریه» تقلیل داده‌ شده. در حالی که امام حسین(ع) برای تغییر ساختارهای فاسد قیام کرد.

قرآن می‌فرماید: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى* وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ» (مائده: ۲). در نیکی و پرهیزگاری یکدیگر را یاری کنید و در گناه و ستم، هم‌افزایی نکنید.

در رویکرد حسینی، «بِرّ» همان مسئولیت‌پذیری اجتماعی است که جامعه را از «اثم» و «عدوان» (فساد ساختاری) پاک می‌کند. متأسفانه غالب جامعه اسلامی دچار فردگرایی مذهبی شده است؛ یعنی فقط به فکر نماز و روزه خودمان هستیم. در حالی که با یک نگاه عمیق و جامع به کربلا معلوم می‌گردد این فردگرایی در عاشورا رنگ و بویی نداشته است. یاران امام حسین (ع) چه کسانی بودند؟ یک طیف طبقاتی و نژادی متفاوت. از «جون» (غلام سیاه) تا «زهیر» (سیاست‌مدار متمول). این تنوع نشان می‌دهد که در مکتب حسینی، مسئولیت اجتماعی یک «مأموریت عمومی» است. وقتی امام در شب عاشورا گفتند: «لا أَعْلَمُ أَصْحاباً أَوْفى وَ لا خَیْراً مِنْ أَصْحابِی/ من وفادارتر و بهتر از اصحاب خودم سراغ ندارم» (ارشاد مفید، ص ۲۳۱)، این ستایش، تقدیر از ایمانِ انتزاعی نبود؛ بلکه ستایشِ وفاداری به عهدِ اجتماعی بود. آنها امنیتِ فردی را فدای عدالتِ جمعی کردند.

انتقادِ مهم وارد به اجتماع اسلامی این است که امر به معروف را به تذکرِ فردی محدود کرده است. اما نگاهِ نهج‌البلاغه به این مقوله، نگاهِ «نظارت بر قدرت» است. بیان امیرالمؤمنین (ع) در حکمت ۳۷۴ نهج‌البلاغه این است: «مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ إِلَّا کَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ.» (تمام کار‌های نیک و حتی جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهی از منکر، چون آب دهانی است در برابر دریایی عمیق.) چرا امر به معروف و نهی از منکر اینقدر مهم است؟ چون امر به معروف یعنی مکانیسمِ کنترلِ اجتماعی. اگر جامعه‌ای در برابر فسادِ کارگزارانش سکوت کند، آن جامعه می‌میرد. کربلا نتیجه همان سکوتِ مصلحت‌جویانه‌ی جامعه‌ای بود که مسئولیتِ خود را فراموش کرد.

در پایان این سؤال مطرح است که مسئولیت اجتماعی ما در زمان حال و در این شرایط بغرنج و حساس چیست؟

باید تمرین کنیم که شهروندِ مسئول باشیم؛ کسی که اگر منکری (فساد، تبعیض، بی‌عدالتی) در شهرش دید، آرام نمی‌نشیند.

در پاسخ باید گفت علاوه بر رعایت ملزومات شرایط کنونی که دشمن جنایت‌کار متجاوز به حریم وطن شده، (که در رأس این ملزومات، حفظ وحدت و یکپارچگی است) به طور کلی باید موارد ذیل را مورد توجه ویژه قرار داد:

- جامعه‌شناسی شهری: آیا ما در قبالِ شهادت هموطنانمان، سختی‌های ناشی از فشار‌های اقتصادی، آلودگی محیط زیست، یا رعایت حقوق همسایگان و ... در این شهر مسئولیتی نداریم؟ اگر بی‌تفاوت باشیم، یعنی اخلاق حسینی نداریم.

- اخلاق حرفه‌ای: آیا در محل کار انصاف را رعایت کرده و در مقابل، با پارتی‌بازی یا کم‌کاری مبارزه می‌کنیم؟

به قول استاد مطهری در کتاب حماسه حسینی، عاشورا مدرسه است؛ مدرسه یعنی جایی برای یادگیریِ «خروج از خود» و «ورود به دغدغه‌های جامعه».

کربلا نتیجه سکوتِ مصلحت‌جویانه‌ی جامعه‌ای بود که مسئولیتِ خود را فراموش کرد.

عاشورا برای این نبود که ما فقط بگرییم. عاشورا برای این بود که یاد بگیریم «انسان» بودن، یعنی «مسئول» بودن. باید تمرین کنیم که شهروندِ مسئول باشیم؛ کسی که اگر منکری (فساد، تبعیض، بی‌عدالتی) در شهرش دید، آرام نمی‌نشیند.