چگونه مردمان زمانه حسین(ع) فریب خوردند؟
حجتالاسلام دکتر حسین سروش / دینپژوه و امام جماعت حسینیه ثاراله یکی از سؤالات مهم درباره واقعه عاشورا این است که آیا دشمنان امام حسین(ع) بیعقل بودند؟ بسیاری افراد میپندارند آنها نادان بودند. اما تاریخ نشان میدهد بسیاری از آنها، سیاستمداران و فرماندهانِ به شدت عقلانی بودند! اما عقل آنها از نوع عقلانیت ابزاری بود؛ یعنی عقل برای محاسبه سود و زیان شخصی، عقل برای حفظ قدرت، عقل برای چیدمانِ مهرههای قدرت.
در مقابل، عقلانیتِ امام حسین(ع) و یارانش، عقلانیت انتقادی است. عقلانیت انتقادی یعنی پرسشگری از قدرت؛ یعنی اگر همه رفتند، تو بایست و بپرس «چرا؟» قرآن کریم در سوره منافقون (آیه ۷) به همین نکته اشاره دارد که کسانی هستند که ظواهر را خوب میفهمند (فقهِ سطحی)، اما «لایفقهون» (درکِ عمیق و بصیرت) ندارند.
ابتدا باید نگاهی انتقادی به کوفه داشت. چرا مردم کوفه با وجودِ داشتنِ اطلاعاتِ درست، به امام پشت کردند؟ زیرا آنها در دامِ عقلانیت ابزاری افتاده بودند. برای آنها، امنیتِ سفرهشان مهمتر از حق بود. کافی است تا در احوالات افرادی مانند عمرسعد مطالعه شود تا معلوم گردد عقل ابزاری آنها را به این ورطه هولناک کشاند. آنها فکر میکردند با کشتن امام، نظم برقرار میشود و سود میبرند. امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۳۲ نهجالبلاغه، دقیقاً همین وضعیت را توصیف میکنند: «أَیُّهَا النَّاسُ! إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا فِی دَهْرٍ عَنُودٍ/ یُعَدُّ فِیهِ الْمُحْسِنُ مُسِیئاً وَ یَزْدَادُ الظَّالِمُ فِیهِ عُتُوّاً» «ای مردم! ما در روزگاری کینهتوز و سخت صبح کردهایم که نیکوکار در آن بدکار شمرده میشود و ستمگر بر سرکشیاش میافزاید.» در این زمانه، بصیرت یعنی تشخیص اینکه نیکوکار کیست و ستمگر کیست! حتی اگر همه دنیا خلافش را تبلیغ کنند. این همان درسی است که یاران امام حسین(ع) گرفتند؛ آنها با عقلانیت انتقادی خود، محاسبات مادی را کنار گذاشتند.
بصیرت به معنای دیدنِ لایه دوم است. لایه اولِ واقعه کربلا این بود که: «یزید حاکم است و امام حسین(ع) شورشی». این روایتِ رسمی حکومت بود. بصیرت یعنی گذشتن از این ظاهر و دیدنِ لایه دوم: «حاکم، فاسد است و امام، نمادِ بقایِ اخلاق».
حضرت علی(ع) در حکمت ۴۳ نهجالبلاغه میفرمایند: «لَا یَحْمِلُ هَذَا الْعَلَمَ إِلَّا أَهْلُ الْبَصَرِ وَ الصَّبْرِ وَ الْعِلْمِ بِمَوَاقِعِ الْحَقِّ» «پرچم [حق] را جز اهل بصیرت، استقامت، و دانشِ به جایگاههای حق، کسی برنمیدارد.» باید دقت داشت که حضرت میفرمایند علم به مواقع حق. بصیرت، علم است، احساساتِ صرف نیست. یعنی انسان اهل بصیرت باید قدرت تحلیل داشته باشد نه اینکه صرفاً با بروز احساسات خود در میدانی حاضر شود که از آگاهی و عقلانیت خبری نیست. اگر حرکت انسان تنها بر پایه احساسات و بدون آگاهی و علم باشد چه بسا در میانه راه مسیر خود را از حق جدا کند و حتی در روز عاشورا از صف امام(ع) خارج شده و عافیت را به جهاد در راه خدا ترجیح دهد.
حال سؤال این است که چرا انسان بصیرت خود را از دست میدهد؟ عوامل زوال بصیرت چیست؟ در عصر امام حسین(ع)، شبههپراکنی یکی از عوامل مهم و پررنگ زوال بصیرت بود. معاویه و یزید، دستگاههای تبلیغاتی داشتند که کارش وارونهسازی بود. آنها به جای درگیری مستقیم، در ذهن مردم شبهه میکاشتند. این دستگاه شبهه افکن چنان بود که حتی باحضور افرادی که صحابی پیامبر(ص) بودند و نظرات و رفتار او درباره اهل بیت(ع) را میدانستند، بازهم مقهور تبلیغات سوء بنی امیه شده و در نتیجه حرکت اصلاحی اباعبدالله(ع) در نظر جامعه، حرکتی برای کسب قدرت نشان داده شد.
امروز، عصرِ ما، عصرِ شبکههای اجتماعی است. ما امروز درگیر همان شبههپراکنی هستیم، با ابزاری بسیار پیشرفتهتر. آیا امروز کسی بدون سواد رسانهای میتواند بصیرت داشته باشد؟ پر واضح است که پاسخ منفی است. فردِ دارای بصیرت در جامعه امروزی باید خود را مسلح به علم و دانشِ مقاومت در برابر چنین ابزاری کند.
بصیرتِ امروزی یعنی:
توقف: وقتی خبری میخوانیم، بلافاصله آن را باور نکنیم.
راستیآزمایی: آیا این خبر سند دارد یا فقط شایعه است؟
تحلیلِ منبع: چه کسی این خبر را ساخته؟ هدفش از انتشار این خبر در این لحظه چیست؟
اگر امروز کسی اخبار را بدون تحلیل منتشر کرد، بخشی از دستگاهِ شبههپراکنی است، حتی اگر نیت او خیر باشد. در دوران معاویه، افکار عمومی را منحرف کردند تا امام علی(ع) را در مسجد شام دشنام دهند. امروز هم ممکن است افکار عمومیِ ما را با یک خبرِ جعلی یا یک تقطیعِ ویدئویی منحرف کنند. چه بسا روایاتی که با ذکر منبع در فضای مجازی منتشر شدهاند؛ اما با بررسی دقیق مشخص میشود که کذب محض است. امروز فضای مجازی مملو از تقطیعات شیطنتآمیزی است که انسان بدون بصیرت را گمراه میکند.
امام حسین(ع) نیامد تا فقط کشته شود؛ او آمد تا عقلانیت را به جامعهای که در خوابِ سنگینِ ابزاریگری بود، بازگرداند. «وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حَيْرَةِ الضَّلالَةِ(زیارت اربعین)» و جانش را در راه تو بذل كرد، تا بندگانت را از جهالت و سرگردانى گمراهى برهاند.
او با خونش، حقیقت را از شبهه جدا کرد. وظیفه امروزِ ما، داشتن بصیرتِ رسانهای و تفکر انتقادی است.
باید از امیرالمؤمنین(ع) یاد گرفت که فرمودند اهل بصیرت باید علم به مواضع حق داشته باشند. باید از این محرم، یاد گرفت که عقلانیتِ انتقادی داشته باشیم. نه هر خبری را بپذیریم و نه در برابر هر شبههای، منفعل شویم.
خدایا! به ما بینشی عطا کن که در فتنههای پیچیده امروز، راهِ حق را تشخیص دهیم و در آن استقامت ورزیم.
