سنگ مزار تاریخی میرزا محمد دانشمند
نخستین منبعی که از خوشنویس ما یاد نموده و باختصار دربارهی زاد سال و سال مرگ و زندگی او مطالبی دارد، تذکرهی سازگار است.
زندهیاد خلیل سازگار (۱۳۰۱ - ۱۳۷۶) هنگام درگذشت دانشمند چهل ساله بوده و بنابراین از نزدیک او را دیده و به همین سبب اطلاعات سازگار دست اول و قابل اعتماد است.
سازگار در شرح حال مرحوم دانشمند مینویسد:
«میرزا محمد فرزند ملا محمد شهرت دانشمند متولد ۱۲۶۰ هجری شمسی. (۱) آنچه نگارنده به خاطر دارد، نامبرده مدت عمر خود را در وعظ و خوشنویسی صرف کرده و معاش روزه مره خود را از طریق نگارش جزوههای قرآن مجید و سوره یاسین و سایر سفارشی اداره مینمود. در وعظ و خطابه چندان تبحّری نداشت ولی نسخ را به منتهای خوبی مینوشت. مادام العمر مجرد زیست کرد و در سنه ۱۳۸۱ هجری نبوی چراغ زندگانیاش خاموش شد.» (سازگار، بی تا، ۲۳۴)
سازگار نمونههایی از خط دانشمند را در دست داشته و آنها را در تذکره خود گراور کرده است. وی در صفحه (۲۳۴) در دوستون این نمونهها را ارائه میدهد.
در ستون سمت راست آیات ۱۲-۸ سوره یاسین را به خط دانشمند میتوان زیارت نمود و در ستون جانب چپ، سطرهای پایانی وقف نامهای که وقف جزءهایی از قرآن به مسجدی بوده است گراور شده است. متن این سطرها: ... من مسجد الموقوف علیه الّا للحیازه و الحفاظه اوفی مجالس ختمات المسلمین و جعل تولیته مادام الحیوه بنفسه و بعد موته باولاد الذکور نسلاً بعد نسل. وقفاً صحیحاً شرعیاً فَمَن بَدَّلَهُ بعدما سَمَعُه فانّما إِثمُهُ على الذین یبدّلونه وأنا العبدالاقل محمد النیریزی خَلَف مرحمت شأن حاجی مُلّا محمد فی شهر جمادى الاخرى من شهور سنه ۱۳۴۳).
در ذیل تصویر این جمله تایپ شده: «نمونهای از خط محمدرضا نیریزی» که نام محمدرضا اشتباه تایپی است. نام خوشنویس ما همه جا، میرزا محمد ضبط شده است.
سازگار در صفحه ۲۳۵ نیز نمونه دیگری از خط دانشمند را در دوستون گراور کرده است که محتوایِ خط، حرز است یعنی تعویذ و دعای مأثور اعم از خواندنی و آویختنی.
در جانب راست صفحه، آیه ۴۵ سوره اسراء: هُوَ یتولى الصالحین. حجاباً مستورا و در سوی چپ بخشی از آیه (۹۳) سوره بقره: و لاعدوان إلا على الظالمین، و پس از آن درود بر پیامبر و خاندانش و تاریخ کتابت حرز: اللهم صل على النبی محمد و ال محمد وسلم. تَمَّ الحرز المجرب فی سنه ٠١٢٩١
محمد جواد شمس نیز در کتاب تاریخ و فرهنگ نیریز، صفحهای را به دانشمند اختصاص داده و مطالب مرحوم سازگار را نقل فرموده است. (ر. ک: شمس، ۵۳۷:۱۳۷۹)
آنچه دربارۀ خوشنویس ما میتوان با قاطعیت گفت این است که در نیریز متولد شده است. تاریخ ولادت دانشمند با استناد به تصویر شناسنامه آن مرحوم، ۱۶ میزان (مهر) ۱۲۶۰ خورشیدی است.
در خلاصه ولادت او چنین آمده: «آقای میرزا محمد دانشمند که پدر او موسوم به مرحوم ملا محمد و مادر او مسمّاه به مرحومه بی بی کوچک است و در ولایت فارس قصبه نیریز محله سادات ساکن است در تاریخ روز ۱۶ ماه میزان سال ۱۲۶۰ شمسی تولد یافته است.
آقای محسن جاودان... مینویسد:
میرزا محمد دانشمند از جانب پدر به واقف بزرگ مشهدی یوسف نیریزی برادر میرزا احمد نیریزی و از طرف مادر (بیبی کوچک) به میرزا احمد نیریزی میرسد. آیهالله سید محمد فقیه در سخنرانی بعد از نماز مغرب و عشاء مورخ ۲۷/۱۰/۱۳۹۱ بر این نکته تصریح نمودند که میرزا محمد دانشمند از نسل پسری احمد نیریزی میباشد.»
تذکار این نکته در اینجا ضروری است که گفتار نویسندگان در مورد فرزند یا فرزندان میرزا احمد نیریزی، مختلف و متناقض است و گاه با واقعیتهای تاریخی همخوانی ندارد؛ مثلاً میرزا اسحاق شمسالمعالی را فرزند میرزا احمد دانستهاند در حالی که بین ولادت شمسالمعالی و سال وفات میرزا احمد گسست تاریخی وجود دارد یعنی تولد شمسالمعالی حدود بیست سی سال پس از درگذشت میرزا احمد بوده و مگر میشود کسی بیست سی سال پس از مرگ پدرش به دنیا آید؟
دانشمند در نیریز زیسته و در هنر خوشنویسی استاد و آوازهمند گشته است. منزل او در محله سادات در کوچهای نسبتاً بلند که از پای چنار کوچه بالا (حسینیه محله سادات) به سمت مشرق به سوی مسجد علم امتداد داشت، بوده است. در میانه این کوچه، در جانب راست، بن بستی بود. در این منزل، چند خانواده زندگی میکردهاند. دوست ارجمند ما جناب آقای جهانگیر صابران که کودکی و جوانی خود را در همین منزل گذرانده و مرحوم دانشمند عموی مادرشان بوده است میفرماید که دایی، عمو و خاله آقای صابران نیز در همین منزل سکونت داشتند و اتاقی به زندهیاد دانشمند اختصاص داشت که در آن کتابت میکرد و آثار نفیس و چشم نواز خود را میآفرید. تا پنج دهه پیش در یک سرا که معمولاً مساحت نسبتاً زیادی داشت، گاه چندین خانواده که خویشاوند بودند، با هم زندگی میکردند. باری یادش به خیر آن کوچه قشنگ و صمیمی که از آن جدول آبی میگذشت و کناره جوی، پر از سبزه و بوته بود.
دوست ادیب ما جناب محمدجواد پورصدر که از هممحلهایها و به طور دقیقتر از هم کوچهایهای دانشمند بوده است در مورد وی میفرماید که دانشمند، عبا بر دوش میانداخت و کلاه بر سر داشت و در مسجد عَلَم (در ضلع شمال شرقی آرامگاه احمد نیریزی)، جلسات روضهخوانی داشته است. جناب پورصدر خود یکی از مشیّعان جنازه خوشنویس ما بوده است. پدر زندهیاد محمد دانشمند، ملا محمد از واقفان و نیکمردان زمانه ما بوده است. حاج ملا محمد خلف الصّدق ملا ابراهیم نیریزی یک قطعه ارض بیاض مشهور به زیدی جنب قلات و سمت غربی محله سادات و ممر و مجاری پنج فین میاه از قنات شاداب بخت و یک اصله چنار غرس شده درب بستان در حوالی مقسم را با شروطی وقف حضرت خامس آل عبا نموده است. تاریخ تحریر وقفنامه که در اداره اوقاف نیریز نگهداری میشود رجب سال ۱۳۰۷ مهشیدی است.
کلاً آغاز وقفنامههای نیریز، مزیّن به شعر و آرایههای لفظی و معنویاند و از این رو سبک ادبیگونه دارند و در زمرهی متنهای ادبی محسوب میشوند؛ اگر توفیق یار باشد نگارنده بخشهای ادبی وقفنامههای نیریز را در همین هفتهنامه منتشر خواهد نمود. وقفنامه حاج ملا محمد نیز به مثابت یکی از ین دستنامهها آغازی ادیبانه دارد که چنین است:.
چون رشحهای از رشحات توفیقات بلانهایت ربانی و قبسی از قبسات عنایات نامتناهی سبحانی شامل حال و کافل احوال خیریّت مآل، عالی شأن وعزّت و سعادت نشان اسعدالحاج و المعتمدین ... الحاج ملا محمد خلف الصدق خلدآشیان طوبی مکان المرتحل الی جوار رحمه الله الملک الکریم ملا ابراهیم نیریزی گردیده نصیحت ناصحان را به گوش جان شنیده از اندیشههای خام که حکم وسوسه دیو نافرجام دارد خارج [..]نیکبختی و سعادت بر ناصیه احوالش لامع گشته ملتفت گردیده که دی گذشت و باز نیاید و فردا اعتمادی را نشاید.
آن طلب امروز به هر گوشهای
کز پی فردات بود توشهای (۲)
هر تخمی که در آن بکاری بَرِ آن به قیامت برداری؛ زرع یومک حصاد فدک (۳)
بکوش امروز تا تخمی (۴) بپاشی
که فردا بر جوی قادر نباشی
خوشنویس ما پس از حدود هشتاد سال زندگی در این دنیای بی وفا، در سال ۱۳۸۱ مهشیدی (۱۳۴۰ خورشیدی) به دیار دیگر شتافت و صریر کلک زیبایی آفرینش از خواندن باز ایستاد و در گورستان قدیمی محله سادات به خاک سپرده شد.
محلهای که اگر آن را پایتخت خوشنویسی فارس بخوانیم، اغراق نکردهایم. آن همه خوشنویس که در این محله زیستهاند، آن همه آثار نفیس که از کلک هنرمندان این کوی، به زیبا پرستان جهان ارزانی شده است.
آن همه سنگ گورهای پر نقش و نگار که به گفته ایرانگرد و ایران شناس فقید استاد ایرج افشار در کُلّ ایران کم نظیر است و در مزارستان قدیمی این محله هنوزا هنوز با همه نامهربانیهای ایام، چند قطعهای از آنها به یادگار و از دست چپاولگران میراث فرهنگی این شهر مصون مانده است همگی حکم عدل میکنند که در تسمیه این محله به پایتخت خوشنویسی فارس، به بیراهه نرفتهایم.
سنگ مزار دانشمند
چندی پیش (شنبه ۱۹ اردیبهشت) در حیاط اداره میراث فرهنگی و گردشگری نیریز، در میان سنگ مزارهایی که در انبوه علفهای هرزه و خارها، گم شده بودند، ناگهان چشمم به سنگی کوچک و ساده و عاری از نقش و نگار افتاد: سنگ مزار دانشمند. باورم نمیشد. چشمانم را باریک کردم و خواندم: آرامگاه مرحوم جنت مکان آقا میرزا محمد دانشمند خوشنویس خلف مرحوم خیر الحاج ملا محمد فی شهر ربیع الاول.
شوربختانه قسمت پایین سنگ که حاوی سال درگذشت میرزا محمد است، شکسته است. ظاهراً سال وفات در آخرین سطر مقابل واژه آرامگاه که تنها واژه سطر نخست است، نقر شده بوده است. آنچه از این سنگ مظلوم، به دانستههای ما افزوده میشود، ماه در گذشت میرزا محمد است: ربیع الثانی.
در نگارش این مقاله، مدیون دوستان بزرگوارم هستم. از صمیم قلب از آنها سپاسگزاری میکنم. آقایان:
محمد باهر، محمدجواد پورصدر، محسن جاودان، امین رجبی، حمید شعاع، محمدحسین شعاع، جهانگیر صابران
پی نوشت:
۱. متن: هجری نبوی. تاریخ ولادت مرحوم دانشمند ۱۲۶۰ هجری خورشیدی است. این تاریخ در شناسنامه آن مرحوم ثبت شده است. افزون براین اگر زادسال دانشمند را ۱۲۶۰ هجری نبوی بدانیم طول عمر او به حدود ۱۲۰ سال میرسد که قابل تأمل است گرچه غیر ممکن نیست. در تاریخ وفات دانشمند (۱۳۸۱ هـ. ق) شبههای نیست چه این تاریخ هم ضبط سازگار است و هم با گفته جناب آقای جهانگیر صابران همخوانی دارد.
آقای صابران (متولد ۱۳۳۵) در گفتگویی تلفنی به من فرمودند که پنج ساله بوده که میرزا محمد دار فانی را بدرود گفت یعنی سال ۱۳۴۰ خورشیدی که همان ۱۳۸۱ مهشیدی (قمری) است.
۲. در متن به صورت نثر است، امّا ظاهراً یک بیت است در وزن مفتعلن مفتعلن فاعلن.
۳. کِشت امروز تو، دروی فردای توست؛ الدنیا مزرعه الآخره. نگارنده در پی مأخذ این جملهی آهنگین به اینترنت رجوع کرد و در گوگل به این نشانی:
alemoon.ir › lib › content- ۲۱۷
این عبارت را در جملاتی یافت، اما متأسفانه متن باز نشد.
۴. در مواعظ سعدی به صورت «گندم بپاشی» است.
ر. ک: کلیات سعدی، چاپ فروغی، ص ۸۵۵
