بدرقه رهبر شهید
زندگی و کارنامه شخصیتهای تأثیرگذار، بخشی از تاریخ معاصر هر کشور را شکل میدهد و بررسی فراز و فرود زندگی آنان میتواند به شناخت بهتر تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی یک دوره تاریخی کمک کند. آیتالله سیدعلی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، از جمله چهرههایی هستند که بیش از پنج دهه در مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران حضوری مؤثر داشتند؛ از مبارزات پیش از انقلاب اسلامی و سالهای دفاع مقدس تا ریاست جمهوری و سپس رهبری جمهوری اسلامی.
در این مقاله، نگاهی به زندگی، فعالیتهای علمی، سیاسی و فرهنگی ایشان خواهیم داشت.
آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای در ۲۹ فروردین ۱۳۱۸ خورشیدی در شهر مشهد، یکی از مهمترین مراکز مذهبی ایران، متولد شد. وی دومین فرزند سیدجواد حسینی خامنهای و خدیجه میردامادی است. خانواده او از سادات حسینی به شمار میرفتند و نسل آنان به امام سجاد (ع) میرسید. پدرش از روحانیان شناختهشده مشهد بود که سالها به تدریس، اقامه نماز جماعت و رسیدگی به امور دینی مردم اشتغال و به سادهزیستی شهرت داشت.
دوران کودکی رهبر انقلاب در خانهای ساده و مذهبی سپری شد. ایشان بعدها در خاطرات خود از شرایط اقتصادی خانواده، زندگی بدون امکانات رفاهی و تأثیر فضای معنوی خانه بر شکلگیری شخصیتش سخن گفتهاند. پدر خانواده با وجود جایگاه علمی مناسبش، درآمد محدودی داشت و زندگی آنان بر پایه قناعت و سادهزیستی اداره میشد؛ موضوعی که بعدها در سخنان و نوشتههای ایشان نیز بازتاب یافت.
تحصیلات ابتدایی را در مدارس مشهد آغاز کردند و همزمان با آموزش رسمی، فراگیری قرآن و مقدمات علوم دینی را نزد پدر و استادان حوزه دنبال نمودند. پس از پایان دوره ابتدایی، تحصیلات حوزوی را در مدرسه سلیمانخان و سپس مدرسه نواب مشهد ادامه داد و ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول را نزد استادان حوزه فراگرفتند.
در سالهای نوجوانی، استعداد ایشان در فراگیری علوم دینی مورد توجه استادان قرار گرفت. دروس سطح حوزه را در سنین پایین به پایان رساندند.
هجرت به قم
در سال ۱۳۳۶ خورشیدی برای ادامه تحصیل رهسپار حوزه علمیه قم شدند؛ حوزهای که در آن زمان مهمترین مرکز آموزش علوم دینی شیعه محسوب میشد. در قم از درس استادان بزرگی همچون آیتالله سید محمدحسین بروجردی، آیتالله امام خمینی (ره)، علامه سیدمحمدحسین طباطبایی، شیخ مرتضی حائری یزدی و آیتالله محمد داماد بهره بردند.
درسهای فقه و اصول آیتالله خمینی (ره) تأثیر قابل توجهی بر اندیشه سیاسی و اجتماعی ایشان گذاشت.
فعالیتهای فرهنگی
در دهه ۱۳۴۰، آیتا... خامنهای علاوه بر تدریس در حوزه، جلسات تفسیر قرآن، نهجالبلاغه و مباحث اندیشه اسلامی را برای دانشجویان و جوانان در مشهد برگزار میکردند. این جلسات به دلیل پرداختن به مسائل اجتماعی و سیاسی روز، با استقبال گسترده نسل جوان روبهرو شد.
ایشان همچنین به ترجمه برخی آثار اندیشمندان مسلمان پرداخت. از جمله ترجمه کتاب «آینده در قلمرو اسلام» اثر سید قطب و ترجمه کتاب «صلح امام حسن (ع)» اثر شیخ راضی آلیاسین از شناختهشدهترین فعالیتهای علمی ایشان در این دوره است. این آثار در میان دانشجویان و فعالان مذهبی آن زمان مورد توجه قرار گرفت.
ورود به مبارزات سیاسی
پس از آغاز نهضت امام خمینی در سال ۱۳۴۱، به فعالیتهای سیاسی علیه حکومت پهلوی پیوستند. او در شهرهای مختلف به ایراد سخنرانی پرداختند و در انتشار پیامها و اعلامیههای رهبران نهضت نقش داشتند.
این فعالیتها موجب شد از سال ۱۳۴۲ بارها از سوی سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) بازداشت شدند. در سالهای بعد نیز چندین بار زندانی شدند و تحت بازجویی قرار گرفتند و آخرین تبعید وی در سال ۱۳۵۶ به ایرانشهر در استان سیستان و بلوچستان بود. در دوران تبعید نیز به فعالیتهای فرهنگی، تدریس و ارتباط با مردم منطقه ادامه دادند.
با اوجگیری اعتراضات مردمی در سال ۱۳۵۷، آیتالله سیدعلی خامنهای به یکی از چهرههای فعال روحانیت انقلابی در مشهد تبدیل شدند. پس از آزادی از تبعید، در سازماندهی اجتماعات، سخنرانیها و هماهنگی فعالیتهای انقلابی مشارکت داشتند و ارتباط نزدیکی با دیگر روحانیان فعال در نهضت برقرار کردند.
پیروزی انقلاب اسلامی
پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، آغاز مرحلهای تازه در زندگی سیاسی آیتالله سیدعلی خامنهای بود. ایشان که پیش از انقلاب به عنوان یکی از روحانیان فعال در نهضت شناخته میشد، پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی در مسئولیتهای مختلف سیاسی، اجرایی و نظامی حضور یافتند و به تدریج به یکی از چهرههای اصلی ساختار جدید قدرت در ایران تبدیل شدند.
عضویت در شورای انقلاب
در ماههای پایانی حکومت پهلوی، به پیشنهاد آیتالله خمینی (ره) و با هماهنگی برخی از اعضای نهضت به عضویت شورای انقلاب اسلامی درآمدند. این شورا وظیفه برنامهریزی برای انتقال قدرت و اداره امور کشور در دوران گذار را بر عهده داشت و تا تشکیل نهادهای رسمی جمهوری اسلامی، یکی از مهمترین ارکان تصمیمگیری کشور محسوب میشد.
تأسیس حزب جمهوری اسلامی
در سال ۱۳۵۷، آیتالله سیدعلی خامنهای به همراه آیتالله سیدمحمد حسینی بهشتی، اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدجواد باهنر و عبدالکریم موسوی اردبیلی از بنیانگذاران حزب جمهوری اسلامی بودند.
هدف اصلی حزب، ایجاد انسجام میان نیروهای انقلاب، سازماندهی فعالیتهای سیاسی و مشارکت در تثبیت نظام جمهوری اسلامی عنوان شده بود. این حزب تا سال ۱۳۶۶ فعالیت داشت و سپس با موافقت آیتالله خمینی (ره) منحل شد.
نمایندگی مجلس شورای اسلامی
در نخستین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۵۹، آیتالله سیدعلی خامنهای به عنوان نماینده مردم تهران انتخاب شدند. حضور او در مجلس همزمان با آغاز جنگ ایران و عراق بود و بخش قابل توجهی از فعالیتهایشان به مسائل دفاعی، امنیتی و هماهنگی میان نهادهای سیاسی و نظامی اختصاص یافت.
حضور در شورای عالی دفاع
با آغاز جنگ ایران و عراق در شهریور ۱۳۵۹، ایشان به عضویت شورای عالی دفاع درآمدند. این شورا وظیفه هماهنگی سیاستهای کلان دفاعی کشور را بر عهده داشت. آیتالله خامنهای در طول جنگ بارها از مناطق عملیاتی بازدید کرد و در جلسات برنامهریزی دفاعی حضور داشت.
سوءقصد در مسجد ابوذر
یکی از مهمترین رویدادهای زندگی سیاسی آیتالله سیدعلی خامنهای در ششم تیر ۱۳۶۰ رخ داد. در این روز، هنگام سخنرانی در مسجد ابوذر تهران، بمبی که درون یک دستگاه ضبطصوت جاسازی شده بود، منفجر شد.
در این حادثه ایشان به شدت مجروح شدند و برای مدتی طولانی تحت درمان قرار گرفت. آسیبهای واردشده موجب گردید دست راست ایشان تا پایان عمر دچار محدودیت حرکتی شود.
این سوءقصد در فضای پرتنش سال ۱۳۶۰ و همزمان با مجموعهای از انفجارها و ترورهای سیاسی در ایران رخ داد.
ریاست جمهوری
پس از برکناری ابوالحسن بنیصدر از ریاست جمهوری در خرداد ۱۳۶۰ انتخابات ریاست جمهوری برگزار شد.
آیتالله سیدعلی خامنهای در مهر ۱۳۶۰ به ریاست جمهوری انتخاب شدند و در سال ۱۳۶۴ نیز برای دومین دوره این سمت را به دست آوردند.
هشت سال ریاست جمهوری ایشان تقریباً به طور کامل با جنگ ایران و عراق همزمان بود.
در دوران ریاست جمهوری، مطابق قانون اساسی پیش از بازنگری سال ۱۳۶۸، اختیارات رئیسجمهور محدودتر از امروز بود و نخستوزیر مسئول اداره هیئت دولت محسوب میشد. در بیشتر این دوره، میرحسین موسوی سمت نخستوزیری را بر عهده داشت و اداره امور اجرایی کشور با همکاری رئیسجمهور و نخستوزیر انجام میشد.
پایان جنگ ایران و عراق
در سال ۱۳۶۷، جمهوری اسلامی ایران قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد را پذیرفت و جنگ هشتساله پایان یافت.
آیتالله خامنهای در جایگاه رئیسجمهور در جلسات تصمیمگیری سیاسی و دفاعی مربوط به پایان جنگ حضور داشتند و در سخنرانیهای مختلف درباره ضرورت بازسازی کشور پس از جنگ تأکید میکردند.
بازنگری قانون اساسی
در سال ۱۳۶۸، همزمان با آخرین ماههای حیات امام خمینی (ره)، شورای بازنگری قانون اساسی تشکیل شد.
نتیجه این بازنگری حذف سمت نخستوزیری، افزایش اختیارات رئیسجمهور، ایجاد مجمع تشخیص مصلحت نظام در قانون اساسی و برخی تغییرات دیگر بود.
این اصلاحات پس از همهپرسی مرداد ۱۳۶۸ به تصویب رسید و ساختار اجرایی جمهوری اسلامی را تغییر داد.
انتخاب به عنوان رهبری
پس از درگذشت امام خمینی (ره) در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، مجلس خبرگان رهبری تشکیل جلسه داد تا رهبر جدید جمهوری اسلامی را انتخاب کند.
در همان روز، اعضای مجلس خبرگان با اکثریت آرا آیتالله سیدعلی خامنهای را به عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران برگزیدند.
با انتخاب ایشان به عنوان رهبر، ریاست جمهوری وی پایان یافت و اکبر هاشمی رفسنجانی به عنوان رئیسجمهور جدید انتخاب شد.
از سال ۱۳۶۸، آیتالله سیدعلی خامنهای عالیترین مقام جمهوری اسلامی ایران بوده و مطابق قانون اساسی، تعیین سیاستهای کلی نظام، فرماندهی کل نیروهای مسلح، نصب و عزل برخی مقامات عالیرتبه و نظارت بر حسن اجرای سیاستهای کلی نظام از مهمترین وظایف ایشان به شمار میرود.
انتخاب آیتالله سیدعلی خامنهای به مقام رهبری جمهوری اسلامی ایران در خرداد ۱۳۶۸، آغاز طولانیترین دوره رهبری در تاریخ جمهوری اسلامی بود. این دوره با رویدادهای مهم داخلی، منطقهای و بینالمللی همراه بوده است؛ از بازسازی کشور پس از جنگ ایران و عراق گرفته تا تحولات سیاسی داخلی، گسترش برنامه هستهای، تحریمهای بینالمللی، مذاکرات هستهای، تحولات خاورمیانه و تغییرات گسترده در عرصه فناوری و ارتباطات.
بازسازی کشور پس از جنگ
در سالهای آغازین رهبری، اولویت اصلی نظام جمهوری اسلامی، بازسازی کشور پس از هشت سال جنگ بود. دولت اکبر هاشمی رفسنجانی برنامههایی را برای توسعه زیرساختها، احیاء صنایع، گسترش راهها، سدسازی، توسعه آموزش عالی و افزایش ظرفیت تولید دنبال کرد.
آیتالله خامنهای در سخنرانیهای خود بر لزوم سازندگی، افزایش توان تولید داخلی، خودکفایی اقتصادی و کاهش وابستگی به خارج تأکید کردند. در همین دوره، سیاستهایی برای توسعه صنایع دفاعی، گسترش مراکز پژوهشی و تقویت دانشگاهها نیز مورد حمایت قرار گرفت.
سیاست خارجی
در حوزه سیاست خارجی، دوران رهبری آیتالله سیدعلی خامنهای همزمان با تحولات مهمی در منطقه خاورمیانه بوده است.
مهمترین محورهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی در این دوره عبارت بودهاند از:
◾ حمایت از گروههای همسو با جمهوری اسلامی در منطقه
◾ تأکید بر حمایت از آرمان فلسطین
◾ مخالفت با حضور نظامی ایالات متحده در منطقه
◾ توسعه روابط با کشورهای آسیایی و برخی قدرتهای نوظهور
◾ تأکید بر استقلال سیاسی و مقابله با فشارهای خارجی.
پرونده هستهای ایران نیز یکی از مهمترین موضوعات دوران رهبری آیتالله خامنهای بود. برنامه هستهای ایران از اوایل دهه ۱۳۸۰ وارد مرحله جدیدی شد و به مذاکرات طولانی با کشورهای مختلف انجامید.
رویکرد علمی و فناوری
یکی از موضوعاتی که آیتالله خامنهای در سخنرانیهای خود به طور مکرر بر آن تأکید کرده، توسعه علم و فناوری است.
در دوران رهبری ایشان، تعداد دانشگاهها، مراکز پژوهشی، شرکتهای دانشبنیان و تولیدات علمی ایران افزایش یافت. حمایت از فناوری نانو، زیستفناوری، صنایع دفاعی، فناوری فضایی و هوش مصنوعی از محورهای مورد توجه سیاستهای علمی کشور بوده است.
فعالیتهای فرهنگی
◾ آیتالله خامنهای علاوه بر مسئولیت سیاسی، سالها در حوزه فرهنگ نیز فعال بودهاند.
ایشان علاقه ویژهای به ادبیات فارسی دارد و در دیدارهای سالانه با شاعران، درباره شعر کلاسیک و معاصر سخن میگفتند. آشنایی با آثار حافظ، سعدی، فردوسی، مولوی، نیما یوشیج، شهریار و دیگر شاعران ایرانی در سخنانش بازتاب یافته است.
همچنین به مطالعه رمان، تاریخ، خاطرات سیاسی و آثار ادبی جهان علاقه نشان داده و در مناسبتهای مختلف کتابهایی را برای مطالعه معرفی کردهاند.
آثار و تألیفات
از جمله آثار منتشرشده آیتالله سیدعلی خامنهای میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
◾ طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن
◾ انسان ۲۵۰ ساله
◾ شرح حدیث ولایت
◾ صلح امام حسن (ترجمه)
◾ آینده در قلمرو اسلام (ترجمه)
◾ از ژرفای نماز
◾ همرزمان حسین (ع)
◾ مجموعه بیانات درباره سبک زندگی اسلامی
◾ مجموعه آثار مربوط به تفسیر قرآن، نهجالبلاغه و اندیشه اسلامی
بخش قابل توجهی از آثار منتشرشده ایشان، مجموعه سخنرانیها، پیامها و درسهای تفسیری است که در قالب دهها جلد کتاب منتشر شده است.
شهادت
در ۹ اسفند ۱۴۰۴، در بحبوحه یک سری حملات موشکی گسترده آمریکا و اسرائیل به ایران، آیتالله خامنهای به شهادت رسیدند. تلویزیون ایران حدود ساعت ۵ صبح فردای حادثه شهادت ایشان را تأیید کرد. پس از شهادت آیتالله خامنهای، دولت ۷ روز تعطیلی عمومی و ۴۰ روز عزاداری را اعلام کرد و حالا بناست ۱۳ تا ۱۸ تیرماه مراسم بدرقه ایشان به جهان باقی برگزار شود.
