چرا افزایش بارندگیها و احیای رودخانهها به معنای پایان بحران آب در ایران نیست؟
ایران در سال آبی ۱۴۰۵ شاهد افزایش محسوس بارندگیها و بهبود نسبی وضعیت بسیاری از سدهای کشور بود؛ با این حال کارشناسان هشدار میدهند که این بارشها به معنای پایان بحران آب در کشور نیست.
بر اساس ارزیابیهای مؤسسه منابع جهانی (WRI)، ایران همچنان در زمره کشورهای دارای «تنش آبی بسیار بالا» است؛ وضعیتی که در آن بیش از ۸۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر کشور هر سال مصرف میشود.
خبرگزاری مهر با اتکا به دادههای سازمان هواشناسی و بررسی نقشههای بارش کشور از ابتدای سال آبی تا ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ مینویسد که با وجود پراکندگی وضعیت بارش در نقاط مختلف ایران، میزان تأمین آب کشور تا این تاریخ (مصادف با ۷ ژوئن ۲۰۲۶) به میزان ۹۶.۸۱ درصد بوده است.
بیشترین میزان بارشها در استانهای شمالی، شمال غرب، غرب و جنوب کشور همچنین برخی نواحی کوهستانی استانهای مرکزی گزارش شده است و روزنامه همشهری نیز به نقل از علی سیدزاده، سخنگوی صنعت آب و فاضلاب کشور نوشت که میزان بارندگی کشور در سال آبی جاری به حدود ۲۲۵میلیمتر رسیده که در مقایسه با ۱۲۷میلیمتر سال گذشته، رشد قابل توجهی داشته و حتی از متوسط بلندمدت کشور فراتر رفته است (یک سال آبی در ایران از اول ماه مهر شروع میشود و تا ۳۱ شهریور سال بعد ادامه دارد.)
به گفته علی سیدزاده، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور به حدود ۳۵میلیارد مترمکعب و میزان پرشدگی سدها نیز به ۶۷درصد رسیده است. با این وجود سیدزاده تأکید دارد که افزایش بارندگی بهمعنای افزایش ذخایر سدها نیست، زیرا بخش قابل توجهی از بارشها، جذب سفرههای زیرزمینی شده است.
او میافزاید که شهرهای بزرگی مانند تهران، مشهد، قم و اراک امسال نیز با مشکل کمبود آب روبهرو خواهند بود و اگر شهروندان تنها ۱۵ تا ۲۰ درصد در مصرف آب صرفهجویی کنند، کشور میتواند تابستان پیشرو را «بدون جیرهبندی و قطعی گسترده آب» پشت سر بگذارد.
آیا صرفهجویی خانوارها چاره کار است؟
علی سیدزاده در ادامه ادعا کرد که ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای در حال توسعه، عملکرد قابلقبولی در موضوع هدررفت آب داشته و افزود که «در حال حاضر هیچ برنامهای برای جیرهبندی یا نوبتبندی آب وجود ندارد».
او از خانوارها خواست که با تدابیری همچون استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف، رفع نشتیهای پنهان و کاهش زمان استحمام در مصرف آب صرفهجویی کنند.
این سخنان او در حالی بیان میشود که کشاورزی تاکنون بزرگترین بخش مصرفکننده آب در ایران بوده و حدود ۹۱ درصد از کل برداشتها را به خود اختصاص داده است. میزان کل مصرف آب توسط خانوارها نیز ۷ درصد و برای صنعت فقط ۲ درصد برآورد شده است.
خبرگزاری الجزیره در گزارشی مینویسد که برای بسیاری از ایرانیان، فوریترین تهدید دیگر جنگ نیست بلکه آب است.
به نوشته این خبرگزاری، حتی ۹۱ درصد آب اختصاص یافته به بخش کشاورزی نیز به درستی صرف آن نمیشود و بخش زیادی از این آب قبل از رسیدن به محصولات کشاورزی از بین میرود، زیرا سیستمهای آبیاری قدیمی و ناکارآمد هستند و سهم قابل توجهی از گرانبهاترین منبع کشور را هدر میدهند.
تداوم سیاستهای آبی اشتباه برای دههها
یک کشور برای حفظ منابع آب شیرین خود، باید دستکم به همان اندازه که برای کشاورزی، صنعت و مصارف خانگی از منابع آبی برداشت میکند، معادل آن را دوباره پر کند. اما ایران مدتهاست که در سمت اشتباه این معادله قرار دارد.
در ایران تداوم سیاست ساخت سدها آن هم برای دههها، در کنار کشاورزی فشرده و استخراج آبهای زیرزمینی، مصرف را بسیار فراتر از آنچه بارندگی میتواند جایگزین کند، افزایش داده است.
ایران یکی از کشورهای بزرگ سدسازی در جهان است، اما عدم مدیریت صحیح آبها در این بخش نیز باعث شده که اکنون سدها دستکم در اطراف تهران تقریباً خشک شوند.
گاردین در گزارشی مینویسد که سدهای ساخته شده در ایران، دستکم یکچهارم کل منابع آب کشور را در خود جای دادهاند، اما انباشت آب رودخانههای کوچک در پشت این سدها باعث شده که سرعت تبخیر آبهای آنها افزایش یابد و همزمان بسیاری از مناطق نیز که بطور طبیعی از آب این رودخانهها بهره میبردند، اکنون از آن محروم شوند.
به عنوان مثال، بیش از ۶۰ سد ساخته شده روی رودخانههای تغذیهکننده دریاچه ارومیه، باعث خشک شدن جریانهای ورودی آب به آن شده و دههها استخراج آبهای زیرزمینی، سفرههای آب زیرزمینی زیرین آن را نیز تخلیه کرده است. نتیجه اینکه وسعت دریاچه ارومیه، بزرگترین دریاچه آب شور خاورمیانه که در دهه ۱۹۹۰ تقریباً ۶۰۰۰ کیلومتر مربع بود اکنون به ۵۸۱ کیلومتر رسیده که معادل کمتر از ۱۰ درصد از اندازه قبلی آن است.
اگرچه اخباری از احیای دوباره این دریاچه به دلیل بارندگیهای اخیر منتشر شده، اما با توجه به مشکلات مدیریت آبها در ایران همچنین افزایش دما در ماههای تابستان که باعث تسریع در روند تبخیر آب میشود، وضعیت آتی این دریاچه نیز روشن نیست.
وقتی توسعه نادرست کشاورزی باعث سرکوب کشاورزی میشود
دادههای مؤسسه منابع جهانی (WRI) حاکی از آن است که ایران در یک سال با بارندگی متوسط، بیش از ۸۰ درصد از منابع آب تجدیدپذیر خود را استفاده میکند و در سالهایی با بارندگی کمتر، میزان برداشت آب از این هم بالاتر است.
این مؤسسه نیز اصرار ایران برای دههها بر اجرای سیاست خودکفایی غذایی که آبیاریهای بخش کشاورزی را به شدت افزایش داد، یکی از دلایل اصلی بروز این مشکل میداند.
ایران همچنین شیوههای سنتی مدیریت آب بویژه سیستم قنات را کنار گذاشت و به جای آن چاههای عمیق دیزلی را جایگزین کرد. این کار باعث باعث فرونشست زمین و همچنین نفوذ آب شور به آبهای زیرزمینی شد و ذخایر محدود موجود را به خطر انداخت. این مؤسسه نیز تأکید میکند که ساخت گسترده سد میزان تبخیر آبها را افزایش و منابع آب شیرین را کاهش داده است و بطور مثال در تهران آنقدر آب از سفرههای آب زیرزمینی پمپاژ شده که بخشهایی از شهر سالانه بیش از ۱۰ اینچ فرو میریزند.
خشک شدن چاهها و دشوارتر شدن کشاورزی همچنین باعث شده که بسیاری از خانوادهها در جستجوی معیشت امنتر، جوامع روستایی را ترک کنند؛ بگونهای که اکنون حدود ۷۵ درصد از ایرانیان در کمتر از ۴۰ درصد از کل مساحت کشور زندگی میکنند و بنا بر اعلام عبدالکریم حسینزاده، معاون رئیس جمهور ایران در امور توسعه روستایی و مناطق محروم، از مجموع ۶۹ هزار روستای کشور، تعداد ۳۱ هزار روستا متروکه شدهاند.
گزارش این مؤسسه، به دیگر بحرانهای ناشی از کمبود آب مانند ناامنی غذایی، بیکاری، آوارگی همچنین قطعی برق به دلیل کاهش ظرفیت برق آبی میپردازد.
گسترش آبهای آلوده در کشور
در کنار خشکسالی و کمبود آب، یک معضل رو به گسترش دیگر در مناطق مختلف ایران، ورود آبهای ناسالم و غیرقابل آشامیدن به لولههای آب شهری و روستایی است که از ورود مواد خطرناک فاضلابهای خانگی، صنعتی و بیمارستانی به آبهای سطحی و سفرههای زیرزمینی حکایت دارد.
اکنون سفیدرود «آلودهترین رودخانه ایران» نام گرفته و برخی گزارشها نیز از آلودگی رود ارس به مواد شیمیایی حکایت دارد.
روزنامه «پیام ما» پیش از این در سال ۲۰۲۳ میلادی در گزارش تحقیقی تأیید کرد که اخبار منتشر شده مبنی بر آلودگی ارس به مواد رادیواکتیو و فلزات سنگین حقیقت دارد؛ گفته میشود که منشأ این آلودگی، نیروگاه هستهای متسامور در ارمنستان بوده و این آلودگی منجر به افزایش انواع بیماریها از جمله سرطان در میان حاشیهنشینان کرانههای ارس در ایران شده است.
دمای هوا در فصلهای گرم ایران به بالای ۴۰ درجه سانتیگراد میرسد که این موضوع در کنار تبخیر گسترده آب مخازن، بقای جمعیت بیشتری را تهدید میکند.
فرانچسکو فمیا، از بنیانگذاران مرکز اقلیم و امنیت در واشنگتن نیز معتقد است بارانهای سنگینی که در ماههای گذشته در ایران باریده، چندان تسکینبخش نیستند، زیرا روی خاک خشک و تخریبشدهای فرود آمدند که توانایی کمی برای جذب باران دارد. او به نیویورک تایمز گفت: «به همین دلیل و دلایل دیگر مربوط به سوء مدیریت آب، بارانها نیز سفرههای آب زیرزمینی ایران را پر نکردند و کشور را در وضعیت مداوم تنش شدید آبی قرار دادند.»
مقامات ایران تا کنون به جای تغییرات گستردهتر، در زمان کمبود آب اقدامات موقتی مانند کاهش فشار آب و جیرهبندی آب را در دستور کار قرار دادند. این کشور همچنین در حال تخلیه آبهای زیرزمینی باقیمانده خود است؛ مطالعهای در سال ۲۰۲۴ میلادی درباره ۱۷۰۰ منبع آب در ۴۰ کشور نشان داد که ۳۲ منبع از ۵۰ منبع آب زیرزمینی جهان که بیشترین میزان پمپاژ بیش از حد را دارند، در ایران قرار دارند.
تهران که محل زندگی حدود ۱۰ میلیون نفر با مصرف سرانه بالای آب است نیز با یک تنش رو به رشد دست و پنجه نرم میکند. سال ۲۰۲۵ میلادی، زمانی که بارندگی ایران ۴۰ درصد کمتر از میانگین بلندمدت بود، مخازن تأمینکننده آب پایتخت به حدود ۱۲ درصد از ظرفیت خود کاهش یافت.
برخی کارشناسان راهحلهای بلندمدتتر مانند واردات آب از خلیج عمان را مطرح کردهاند.
