جنگ در تاج انار
در باغهای انار نیریز، قصه کرم گلوگاه قصه معیشت و اضطراب باغداری است که ماهها برای محصولش زحمت کشیده و حالا باید میان کنترل سریع آفت و سلامت محصول، یکی را انتخاب کند. 
اینجا، زیر آفتاب داغ خرداد و میان ردیفهای درختانی که سرخشدن میوههایشان نوید یک فصل پربار را میدهد، باغداران هر سال با یک پرسش تکراری روبهرو هستند: چگونه میتوان انار را از کرم گلوگاه نجات داد، بیآن که خود میوه قربانی روشهای پرخطر شود؟
در چنین شرایطی، محمدرضا ایزدپناه معاون فنی جهاد کشاورزی نیریز، در گفتگویی تفصیلی با تشریح تجربههای باغداران و یافتههای فنی، از یک تغییر مسیر حرف میزند: کنار گذاشتن سمپاشی مستقیم در تاج میوه و حرکت بهسوی روشهای کمخطرتر و اصولیتر؛ از پاکسازی تاج و جمعآوری میوههای آلوده گرفته تا گوگردپاشی، استفاده از توری، کائولن و تقویت تغذیهای درخت.
پروانهای کوچک، دغدغهای بزرگ
کرم گلوگاه انار سالها است یکی از مهمترین تهدیدها برای باغهای انار نیریز به شمار میرود؛ آفتی که بهظاهر کوچک است، اما میتواند بخش قابل توجهی از محصول را از بین ببرد و باغدار را با خسارتی سنگین مواجه کند. در این میان، بسیاری از باغداران در سالهای گذشته به روشهایی پناه بردهاند که هرچند در ظاهر مؤثر بوده، اما تبعاتی جدی برای سلامت محصول، بازار مصرف و حتی صادرات به همراه داشته است.
محمدرضا ایزدپناه در گفتوگو با ما، با اشاره به سابقه این مسئله میگوید: «این آفت سالهاست یکی از مهمترین تهدیدها برای باغهای انار در شهرستان است و باغداران در دورههای مختلف، روشهای متنوعی برای کنترل آن بهکار گرفتهاند؛ از استفاده از سموم شیمیایی در تاج انار گرفته تا راهکارهای جدیدتر و کمخطرتر.»
ایزدپناه به یکی از رایجترین روشهای سالهای گذشته اشاره میکند: «در سالهای گذشته برخی باغداران از سم سوین بهصورت مخلوط با آرد یا گچ داخل تاج انار استفاده میکردند؛ روشی که اکنون با منسوخشدن آن سم، کمتر شده است. بعدتر سایپرمترین جایگزین شد و هنوز هم برخی باغداران آن را به شکل پودر یا محلول غلیظ داخل تاج انار به کار میبرند.»
او در عین حال، اثرگذاری این روش را انکار نمیکند: «این روش از نظر کنترل آفت اثرگذاری بالایی دارد و در بسیاری از موارد میتواند خسارت را از حدود ۳۰ تا ۶۰ درصد به حدود ۴ تا ۵ درصد کاهش دهد. اما مشکل اصلی، باقیماندن سم در تاج میوه است؛ مسئلهای که در زمان عرضه محصول، صادرات و حتی مصرف داخلی خودش را نشان میدهد. در برخی موارد این سم بهصورت گرد سفید از تاج انار بیرون میریزد و در برخی موارد هم اگر غلظت محلول بالا باشد، باعث سوزندگی و ایجاد لکههای سوخته در تاج میوه میشود.»
این کارشناس فنی جهاد کشاورزی نیریز، سپس از سمی نام میبرد که همچنان بهصورت غیرمجاز در برخی باغها استفاده میشود: «آلکاتور از جمله سموم ممنوعه و قاچاق است که بعضی باغداران به سراغ آن میروند؛ چون در کنترل آفت مؤثر است. اما این سم علاوه بر غیرمجاز بودن، یک مشکل دیگر هم ایجاد میکند؛ باعث طغیان آفات ثانویه، بهویژه شپشک آردآلود میشود.»
او توضیح میدهد که این انتخاب نادرست، باغدار را وارد یک دور باطل میکند: «باغدار برای کنترل کرم گلوگاه از این سم استفاده میکند؛ اما بعد ناچار میشود در طول سال چند نوبت دیگر هم علیه آفتی دیگر سمپاشی کند. در نتیجه، هم هزینه و هم دردسرش بیشتر میشود و باغی که میتواند نیاز کمی به سمپاشی داشته باشد، به کانون توسعه آفتهای دیگر تبدیل میشود.»
راهحل چیست؟
نکته محوری در سخنان ایزدپناه، تأکید بر تغییر نگاه است؛ از درمان فوری با سم به مدیریت تلفیقی و کمخطر آفت. او میگوید: «تحقیقات جدید، مسیر دیگری را برای مدیریت این آفت پیشنهاد میکند.»
به گفته او، یکی از مهمترین این راهکارها، تمیز کردن داخل تاج انار است: «این کار هم با دستگاههای پرچمپاککن و هم بهصورت سنتی توسط باغدار قابل انجام است. باغدار میتواند با چوب، برس یا ابزارهای مشابه، تاج انار را طوری تمیز کند که محیط برای تخمگذاری و فعالیت پروانه کرم گلوگاه ناامن شود.»
وی البته این روش را نیز بدون اغراق توضیح میدهد: «شاید این روش از نظر درصد کنترل به پای سمپاشی مستقیم نرسد؛ اما میتواند خسارت را بهطور محسوس، حتی تا حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش دهد.»
زمان اجرای این کار نیز از نظر او تعیینکننده است: «از حدود نیمه خرداد، زمانی که میوه انار از اندازه گردویی بزرگتر میشود، میتوان پاکسازی تاج را آغاز کرد. اگر باغدار در این مرحله وقت، هزینه و نیروی کار صرف کند و تاج میوهها را یکییکی تمیز کند، نتیجه آن در کاهش خسارت کاملاً محسوس خواهد بود.»
باغداران چه میگویند؟
در یکی از باغهای حاشیه نیریز، باغداری ۶۲ ساله، دستش را روی شاخهای پر از انارهای نارس میکشد و میگوید: «برای باغدار، وقتی محصول دارد جلوی چشمش خراب میشود، اولین چیزی که به ذهنش میرسد این است که یک راه فوری پیدا کند. خیلیها به همین خاطر هنوز سراغ سم میروند. چون نتیجهاش را زودتر میبینند. اما خودمان هم میدانیم این راه، آخرش دردسر دارد.»
او میگوید چند سال پیش بخشی از محصولش بهخاطر استفاده غلیظ از محلول در تاج، ظاهر نامناسب پیدا کرده بود: «ما پارسال بخشی از باغ را آزمایشی، بدون سمِ داخل تاج مدیریت کردیم. پرچمها را تمیز کردیم، میوههای مشکوک را زود جمع کردیم و برای بخشی از درختها هم از پوشش استفاده کردیم. شاید کار سختتر بود؛ ولی محصول تمیزتر بود و خیالمان هم راحتتر.»
وی با لحنی که هم خستگی دارد و هم امید، اضافه میکند: «باغدار اگر مطمئن شود روش جایگزین جواب میدهد، حاضر است زحمتش را بکشد. مشکل این است که سالها به یک روش عادت کردهایم.»
گوگرد، توری، کائولن؛ نسخههای کمخطرتر
ایزدپناه در ادامه، مجموعهای از راهکارهای کمخطرتر را برمیشمارد؛ روشهایی که هرکدام، در صورت اجرای درست، میتواند بخشی از فشار آفت را کاهش دهد.
او درباره گوگردپاشی میگوید: «گوگرد برخلاف برخی سموم شیمیایی، سمیت سوین یا سایپرمترین را ندارد و میتواند در صورت استفاده داخل تاج یا بهصورت گوگردپاشی در کل درخت، نقش دورکننده برای آفت ایفا کند.»
به گفته او، پوشش توری نیز از جمله راهکارهای قابلتوجه است: «برخی باغداران با کشیدن توری بر کل درخت یا پوشاندن تاج و میوهها، هم آفت کرم گلوگاه را کنترل میکنند و هم از آفتابسوختگی میوهها جلوگیری میشود. هرچند هزینه اولیه نصب توری ممکن است بالا باشد، اما با توجه به امکان استفاده چندساله، این هزینه در طول زمان سرشکن میشود و میتواند بهصرفه باشد.»
او همچنین از کائولنپاشی نام میبرد؛ پودری سفیدرنگ که پس از محلول شدن در آب و پاشش روی درخت، لایهای سفید بر شاخ و برگ و میوه ایجاد میکند: «این پوشش سفید، هم خاصیت دورکنندگی آفت دارد و هم از آفتابسوختگی جلوگیری میکند و در نتیجه میتواند در مدیریت کرم گلوگاه انار مؤثر باشد.»
ایزدپناه حتی به برخی روشهای نوینتر نیز اشاره میکند: «عقیمسازی پروانهها با پرتودهی، فعلاً بیشتر یک روش آزمایشگاهی و تحقیقاتی است و هنوز در سطح عملیاتی رایج نشده، اما در صورت توسعه بیشتر میتواند بهعنوان راهکاری نوین مورد استفاده قرار گیرد.»
مهمترین راهکار قدیمی که هنوز جدی گرفته نمیشود
با این حال، از نظر معاون فنی جهاد کشاورزی نیریز، یکی از مؤثرترین روشها همچنان همان راهکار کلاسیک و ساده است: جمعآوری و معدوم کردن میوههای آلوده.
او در اینباره تأکید میکند: «این روش بسیار مؤثر است، اما تنها زمانی نتیجه میدهد که میوه آلوده هنوز حاوی لارو پروانه باشد و پیش از خروج حشره جمعآوری و سوزانده شود.»
و بعد، دقیقتر توضیح میدهد: «اگر باغدار در مراحل ابتدایی فصل، بهویژه از اواخر خرداد میوههای آلوده را شناسایی و نابود کند، میتواند از آلوده شدن دهها میوه دیگر جلوگیری کند؛ زیرا هر پروانهای که از یک میوه آلوده خارج شود، قادر است آلودگی را به تعداد بیشتری از میوهها منتقل کند.»
او به یک خطای رایج هم اشاره میکند؛ خطایی که باعث میشود زحمت باغدار عملاً بیاثر شود: «بسیاری از باغداران میوههای کاملاً لهشده و خالزده را جمع میکنند؛ در حالی که در این مرحله، پروانه قبلاً از میوه خارج شده و دیگر هدف اصلی جمعآوری محقق نمیشود. میوه آلوده باید همان زمانی جمع شود که هنوز لارو در آن حضور دارد و حتماً نیز سوزانده شود تا چرخه زندگی آفت ادامه پیدا نکند.»
مسئله فقط هزینه نیست، عادت است
یکی از مهمترین بخشهای گفتوگو با ایزدپناه، جایی است که از رفتار باغداران سخن میگوید؛ از آن الگوی ذهنی که باعث میشود بسیاری از آنان همچنان روشهای پرخطر را ترجیح دهند.
او میگوید: «هنوز هم بسیاری از باغداران به سراغ سمپاشی در تاج میوه میروند؛ چون این روش را روتینتر و برای خودشان آشناتر میدانند.».
اما نکتهای که از نظر او باید بیشتر شنیده شود، این است که تفاوت اصلی در هزینه نیست: «از نظر هزینه، تفاوت معناداری میان سمزدن دانهبهدانه و تمیز کردن دانهبهدانه تاج انار وجود ندارد؛ زیرا هر دو نیازمند نیروی کار و صرف زمان است. مسئله اصلی، عادت باغداران به روشهای قدیمی و تمایل به استفاده از سم بهعنوان راهحلی سریعتر است.»
باغدارانی که میان ریسک و معیشت ماندهاند
یکی دیگر از باغداران، در سایه درختان کهنسال باغش میگوید: «وقتی خسارت آفت بالا میرود، باغدار بیشتر از هر چیز میترسد از اینکه آخر فصل چیزی برایش نماند. اگر آموزشها عملی و مستمر باشد، اگر کارشناسان کنار باغدار بایستند، خیلیها حاضرند روشهای سالمتر را امتحان کنند. برای کشاورز هر تصمیم، مستقیم به دخل و خرج خانهاش وصل است. اگر بگویی سم نزن، باید همزمان راه جایگزین مطمئن و قابل اجرا را هم نشان بدهی.»
باغدار دیگری میگوید: «مردم وقتی انار میخرند، فقط ظاهرش را نمیخواهند؛ سلامت محصول هم مهم است. اگر قرار باشد برای نجات میوه چیزی روی آن بزنیم که بعد خود همان مسئلهساز شود، انگار از یک چاله به چاه افتادهایم.»
آنغوزه؛ راهکار بازدارنده، نه معجزه
ایزدپناه در بخش دیگری از گفتگویش، از آنغوزه نیز نام میبرد: «شیرابه آنغوزه با توجه به بوی خاص خود، میتواند بهعنوان دورکننده آفت عمل کند؛ هرچند اثر آن به اندازه سم نیست و نباید در باغ رها شود؛ بلکه باید بهصورت کنترلشده مورد استفاده قرار گیرد.»
این توضیح، باز هم نشان میدهد که نگاه کارشناسی او بر یک اصل استوار است: پرهیز از نسخههای مطلق و معجزهآسا. نه سم، راهحل بیهزینه است و نه روشهای جایگزین، بینیاز از دقت و زمان. آنچه مهم است، انتخاب مسیر کمخطرتر و پایدارتر است.
تنها روش علمی توصیهشده، حذف پرچمهای داخل تاج است
در کنار این گفتوگو، سعید ضیغمی کارشناس باغبانی جهاد کشاورزی نیریز نیز بر ضرورت مبارزه اصولی با کرم گلوگاه انار تأکید میکند و میگوید: «تنها روش علمی و توصیهشده، حذف پرچمهای داخل تاج انار است تا پروانه نتواند در محل تاج میوه تخمگذاری کند.»
او با اشاره به برخی روشهای رایج و سنتی میان باغداران میافزاید: «استفاده از موادی مانند گوگرد، آنغوزه، گازوئیل، توری، گل، گچ و فوم از جمله روشهایی است که برخی کشاورزان بهکار میبرند؛ اما هیچ سم خاصی برای این منظور توصیه نشده است.»
۳ هزار هکتار انار و یک تصمیم مهم برای آینده
ایزدپناه در پایان، تصویری از گستره باغهای انار نیریز ارائه میدهد: «سطح زیر کشت انار در شهرستان نیریز حدود ۳ هزار هکتار است که از این میزان، حدود ۱۱۰۰ تا ۱۲۰۰ هکتار در بخش مرکزی قرار دارد و بخش عمده باقیمانده نیز در بخش قطرویه واقع شده است.»
او سپس بر یک نکته کلیدی دیگر دست میگذارد؛ نکتهای که شاید در هیاهوی مبارزه مستقیم با آفت، کمتر دیده میشود: «باغداران برای تقویت مقاومت درخت و کاهش خسارت آفت، از مواد مغذی، اسیدهای آمینه، کودهای پتاسه و بهویژه کلسیمپاشی استفاده کنند تا پوست میوه محکمتر شود و درصد خسارت کاهش یابد.»
این توصیه، در واقع یادآور همان حقیقت ساده، اما مهم است: درخت قویتر، محصول مقاومتری میدهد و مدیریت آفت، فقط به لحظه حمله آفت محدود نمیشود؛ بلکه از تغذیه، مراقبت و مدیریت درست باغ آغاز میشود.
