فصل سرنوشتساز انجیر
بَر، ۱۰ برابر گرانتر از پارسال 
انجیرستانهای نیریز این روزها شاهد حساسترین فصل زیستی خود است؛ فصلی که در آن سرنوشت کیفیت و کمیت محصول یک سال، در گروِ چند میلیمتر باز شدن دهانه میوه و چند دقیقه پرواز زنبورهای گردهافشان (بلاستوفاگا) است. دکتر مسلم جعفری رئیس ایستگاه تحقیقات انجیر استهبان، در گفتوگو با نیریزان فارس پرده از جزئیاتی برداشته است که نشان میدهد نحوه بردهی (گردهافشانی) در فرایند تولید محصول اهمیت بسیار زیادی دارد.
اندازه میوه؛ نخستین شرط برای ورود زنبور گردهافشان
بر پایه اظهارات جعفری، بهترین زمان گردهافشانی زمانی است که قطر میوه انجیر خوراکی یک سانتیمتر باشد. او تأکید میکند که در این مرحله، دهانه میوه به اندازهای باز شده که زنبور گردهافشان میتواند وارد آن شود و دانه گرده را به گلهای داخل میوه منتقل کند.
این نکته از نظر فنی اهمیت زیادی دارد، زیرا اگر میوه هنوز کوچکتر از این اندازه باشد، دهانه آن بهقدر کافی باز نشده و امکان ورود زنبور بهدرستی فراهم نمیشود. در نتیجه، عملیات گردهافشانی ناقص میماند و کیفیت نهایی میوه کاهش مییابد.
جعفری در توضیح بیشتر، به تفاوت میان دو وضعیت در میوه اشاره میکند: از یکسو میوهای که با گردهافشانی موفق، دانههای بیشتری تشکیل میدهد و در نهایت متورم و صدیک میشود؛ و از سوی دیگر میوهای که ریز و تیره میشود. هر چند میوههای ریز و تیره از نظر مصرف دارویی پربارترند.
زمان گردهافشانی؛ صبح زود و غروب، نه نیمروز
وی ساعات ابتدایی صبح و هنگام غروب را بهترین زمان برای انجام این کار میداند. علت این توصیه روشن است: افزایش دمای هوا فعالیت و دوام زنبور گردهافشان را بهشدت کاهش میدهد.
او توضیح میدهد که عمر این زنبور در شرایط عادی نیز چندان طولانی نیست و حدود سه روز یا نزدیک به ۷۰ ساعت برآورد میشود؛ اما در دمای بالا، بهویژه در حدود ۳۸ درجه سانتیگراد، این فرصت حیاتی ممکن است به حدود ۲۰ دقیقه کاهش یابد. چنین افت شدیدی، عملاً دامنه موفقیت گردهافشانی را بهشدت محدود میکند؛ زیرا زنبور ممکن است حتی فرصت نکند از میوه نر خارج شده و به میوه قابلمصرف برسد.
چرا برخی باغداران ظهر اقدام به بردهی میکنند؟
جعفری به یک رفتار رایج در میان برخی بهرهبرداران اشاره میکند: بردهی در حوالی ظهر. زیرا در آن زمان قیمت بر پایینتر است. در گرمای شدید، زنبورها میمیرند و گرده نیز کارایی خود را از دست میدهد؛ در نتیجه، اگر این مواد دیر به مقصد برسد، دیگر نقشی در گردهافشانی مؤثر ایفا نمیکند. به این ترتیب، آنچه در ظاهر یک تصمیم اقتصادی کوتاهمدت به نظر میرسد، در عمل میتواند به تضعیف چرخه تولید و کاهش بهرهوری باغ منجر شود.
ظرف مناسب برای حمل زنبور و دانه گرده؛ کاغذ در برابر فلز
دکتر جعفری تأکید میکند که لیوانهای کاغذی یکبار مصرف بهترین گزینه برای این کار است. در مقابل، او ظروف فلزی را دارای تنها یک مزیت میداند: دوام و ماندگاری بیشتر. اما همین مزیت ظاهری، در شرایط اقلیمی گرم به نقطهضعف تبدیل میشود، زیرا فلز خیلی سریع داغ میشود و دمای درون ظرف را بالا میبرد. نتیجه این افزایش دما، از بین رفتن زنبورهای گردهافشان و نابودی گردههای زنده است. اگر گرده در اثر گرما از بین برود، حتی در صورت انتقال فیزیکی به داخل میوه، دیگر توان باروری و لقاح نخواهد داشت.
رابطه گرده، بذر و کیفیت نهایی میوه
رئیس ایستگاه تحقیقات انجیر استهبان توضیح میدهد هرچه گرده بیشتری به گلهای داخل میوه برسد و لقاح بهدرستی انجام شود، دانههای بیشتری تشکیل میشود و همین دانهها به رشد بهتر میوه کمک میکنند.
به بیان دیگر، درخت انجیر برای رسیدن به کیفیت مطلوب، صرفاً به آب و تغذیه متکی نیست؛ بلکه به موفقیت فرایند گردهافشانی وابسته است. در میوهای که دانههای بیشتری تشکیل داده، بافت متراکمتر، رشد کاملتر و ظاهر بازارپسندتری دیده میشود. برعکس، میوهای که دانههای کمی دارد، از نظر حجم، بافت و کیفیت ظاهری ضعیفتر خواهد بود.
کاهش باردهی انجیر بر
مدیرعامل انجمن انجیرکاران نیریز هم با اشاره به این که امسال میزان محصول بر نسبت به سال قبل کمتر است، این کاهش را بخشی از چرخه طبیعی باردهی برخی درختان و بخشی دیگر ناشی از عوامل بیرونی از جمله خسارتهای ناشی از سرمای زمستان میداند که بر عملکرد برخی باغها اثر گذاشته است.
کرم ریشه؛ یکی از جدیترین تهدیدهای امسال
یکی از مهمترین نکاتی که ارشدی بر آن تأکید میکند، کرم ریشه است؛ آفتی که به گفته او امسال خسارت قابلتوجهی به برخی باغها وارد کرده و در نتیجه آفتها و خشکسالی، حدود ۳۰ درصد درختان انجیر خشک شده است. او توضیح میدهد که در بعضی درختان به ویژه در باغهای قدیمی، تعداد زیادی کرم درون ریشهها مشاهده شده و همین موضوع به ضعیف شدن درخت و کاهش توان باردهی منجر شده است.
ارشدی درباره زمان بردهی نیز توضیح میدهد: بردهی در برخی نقاط نیریز از حدود دو هفته قبل آغاز شده و در مناطق دیگر نیز تا حدود دو هفته آینده ادامه خواهد داشت. به گفته او، اختلافهای کوچک آب و هوایی میان بخشهای مختلف شهرستان موجب میشود زمان رسیدگی و برداشت در همه جا یکسان نباشد.
گردهافشانی؛ دانشی تخصصی و وابسته به تجربه
ارشدی این کار را کاری تخصصی میداند و معتقد است هر باغدار، بهدلیل شناختی که از درختان خود دارد، باید بر اساس شرایط همان باغ تصمیم بگیرد.
او میگوید در هر میوه بر یا میوه نر، تعداد قابلتوجهی زنبور وجود دارد که در صورت مدیریت درست، میتواند برای انجام گردهافشانی کافی باشد.
یکی از پرسشهای رایج میان برخی باغداران این است که آیا اگر همسایهها گردهافشانی کنند، باغ کوچک مجاور هم از آن بهرهمند میشود یا نه. ارشدی به این تصور پاسخ میدهد و میگوید هرچند گردهافشانی باغهای اطراف میتواند کمککننده باشد، اما این به معنای بینیازی از بررسی و مدیریت باغ خودی نیست.
او تأکید میکند که هر باغ شرایط خاص خود را دارد و ممکن است تنها بخشی از تاج درخت یا تعدادی از شاخهها گردهافشانی شده باشند، در حالی که بخشهای دیگر هنوز ضعیف باشند. بنابراین، اتکا به گردهافشانی همسایهها، جایگزین نظارت دقیق بر وضعیت درخت خودی نمیشود. کما این که زنبورهای بی کیفیت کوهی میتواند محصول نهایی را تحت تأثیر منفی قرار دهد.
چشمانداز تولید؛ امید به بازگشت محصول
با وجود همه مشکلات، ارشدی نسبت به آینده محصول نگاه محتاطانه، اما امیدوارانه دارد. او میگوید اگر در ادامه فصل، مشکلی مانند آفت، بیماری یا نوسان شدید آبوهوا پیش نیاید، میتوان انتظار داشت که تولید امسال از سال گذشته بیشتر باشد.
به اعتقاد او، چون تولید سال قبل پایین بوده، احتمال جهش نسبی در امسال وجود دارد و حتی شاید بتوان از افزایش دوبرابری نسبت به سال قبل سخن گفت؛ البته او این برآورد را قطعی نمیداند و تأکید میکند که عوامل بیرونی هنوز میتوانند معادله را تغییر دهد.
بازار و قیمت؛ محصولی که تنها در اختیار باغدار نیست
ارشدی در بخش دیگری از گفتوگو به قیمتها اشاره میکند و میگوید بازار بر انجیر تابع عرضه و تقاضا و شرایط کلی بازار است؛ بنابراین، قیمت را نمیتوان فقط از زاویه تصمیم باغدار دید. او میگوید قیمت بر خوب در اوایل صبح، به منی سه و نیم تا ۴ میلیون تومان هم میرسد که نسبت به سال گذشته بیش از ۱۰ برابر شده است.
وی با هشدار نسبت به سوءاستفاده برخی دلالان در بازار بر، گفت: قیمت بر در بازار بسیار متنوع است و از حدود ۵۰۰ هزار تومان تا ۴ میلیون تومان دیده میشود؛ اما کشاورزان باید دقت کنند که برهای ارزان قیمت کیفیت ندارد. آنها باید از بری استفاده کنند که از نظر کیفیت و گردهدهی استاندارد لازم را داشته باشد. وگرنه اگر گرده لازم را نداشته باشد، هزار عدد زنبور هم داشته باشد، فایده ندارد.
