نهاده‌ها گران، مرغداری‌ها رو به خاموشی
در روز‌هایی که اظهارات یکی از اعضای کمیسیون کشاورزی مجلس درباره «ریختن جوجه‌ها در چاه» بازتاب گسترده‌ای داشته، گفت‌و‌گو‌های میدانی هفته‌نامه نی‌ریزان فارس با مرغداران گوشتی، پرورش‌دهندگان تخم‌گذار، فعالان بخش طیور و یکی از مسئولان جهاد کشاورزی نی‌ریز، تصویری متفاوت و عمیق‌تر از مشکلات تولید ارائه می‌دهد. 
قیمت نهاده چهار برابر شد، مرغ یک‌ونیم برابر
حسن خواجه‌زاده، مرغدار گوشتی و صاحب واحد ۳۰ هزار قطعه‌ای زرین‌تاج در محمودآباد نی‌ریز، آغاز بحران فعلی را مستقیماً به حذف ارز ترجیحی نسبت می‌دهد و می‌گوید: «این مشکلات بعد از برداشتن ارز ترجیحی پیش آمد. ذرت و سویا چهار برابر شد، دارو و واکسن هم تقریباً چهار برابر. آن موقع مرغ زنده کیلویی حدود ۱۰۰ هزار تومان بود و الان شده ۱۳۵ یا ۱۴۰ هزار تومان؛ یعنی مرغ نهایتاً بین ۳۵ تا ۴۰ درصد افزایش یافته، اما نهاده چهار برابر شده است.»
او با اشاره به نابرابری میان هزینه و درآمد، از نیاز به افزایش شدید سرمایه در گردش می‌گوید: «قبلاً با حدود ۸ میلیارد تومان مرغداری را می‌چرخاندیم. الان با ۱۶ یا ۱۷ میلیارد تومان هم به‌زور می‌چرخد.»
به گفته این مرغدار، مشکل فقط به تولید محدود نیست و بازار فروش نیز دچار اختلال شده است: «قبلاً مرغ را سه شب بار می‌کردیم، الان در ده شب هم نمی‌توانیم بار کنیم. کشتارگاهی که ۶۰ ماشین کشتار داشت، الان رسیده به ۲۰ ماشین.»
خواجه‌زاده تأکید می‌کند که قیمت مرغ زنده عملاً توسط کشتارگاه تعیین می‌شود و مرغدار نقشی در قیمت‌گذاری ندارد؛ در حالی که افزایش قیمت نهاده‌ها هیچ کنترلی ندارد و فشار آن مستقیماً به تولیدکننده منتقل می‌شود.
فشار برای جوجه‌ریزی بدون تأمین نهاده
محمدکریم شفقی دیگر مرغدار گوشتی نی‌ریز، سیاست‌گذاری فعلی را یک‌طرفه می‌داند و می‌گوید: «همه فشار دولت روی این است که مرغدار جوجه‌ریزی کند؛ اما نهاده به‌موقع تأمین نمی‌شود و قیمت فروش هم تضمین ندارد.»
او توضیح می‌دهد که مرغدار در عمل مجبور است بخش زیادی از نهاده را از بازار آزاد تهیه کند؛ بازاری که هم گران است و هم پرریسک. شفقی راه‌حل را در تغییر مدل مدیریت می‌داند: «به‌جای تصمیم‌های دستوری، مدیریت تولید باید به اتحادیه‌ها واگذار شود. کسی که در میدان است، بهتر می‌داند چه زمانی باید تولید را بالا یا پایین آورد.»
فقط نی‌ریز نیست، بحران ساختاری است
دکتر سیاوش شاهسونی دامپزشک و مرغدار، با نگاهی کلان‌تر به موضوع می‌گوید: «حدود ۷۰ درصد هزینه تولید مرغ مربوط به نهاده است. وقتی نهاده ۴ تا ۵ برابر گران می‌شود، اما قیمت مرغ فقط ۵۰ درصد بالا می‌رود، نتیجه‌اش خروج تدریجی تولیدکننده از چرخه است.»
او معتقد است تسهیلات فعلی به‌جای تثبیت تولید، ریسک را بالا می‌برد: «وقتی تسهیلات واقعی نباشد و فقط اسم وام روی آن گذاشته شود، تولیدکننده یکی‌یکی حذف می‌شود.»
جوجه‌ریزی نکردن خطرناک‌تر از معدوم‌سازی
دکتر حمیدرضا ممتازیان نیز که مرغداری دارد، درباره ادعای معدوم‌سازی جوجه‌ها می‌گوید: «من موردی از ریختن جوجه در چاه ندیده‌ام؛ اما خطر بزرگ‌تر این است که هیچ رغبتی برای جوجه‌ریزی وجود ندارد.»
او اختلاف قیمت مصوب و قیمت واقعی خرید را عامل اصلی این بی‌انگیزگی می‌داند: «قیمت مصوب مرغ زنده کیلویی ۱۸۷ هزار تومان اعلام می‌شود؛ اما مرغ را ۱۴۰ تا ۱۴۵ هزار تومان می‌خرند. با این شرایط، تولید صرفه اقتصادی ندارد.»
استرس تا لحظه فروش
سجاد بیات یکی دیگر از مرغدارانی است که از نااطمینانی دائمی بازار می‌گوید: «مرغدار تا لحظه بارگیری نمی‌داند مرغش را با چه قیمتی می‌خرند. قیمت مصوب روی کاغذ است و بازار راه خودش را می‌رود.»
به گفته او، این نااطمینانی باعث شده مرغدار حتی در برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت هم دچار تردید شود.
این مشکلات تنها محدود به مرغداری‌ها نیست. فاطمه کرمی‌پور فعال پرورش کبک در نی‌ریز، می‌گوید: «محصول ما جزو کالا‌های ضروری نیست و با کاهش قدرت خرید مردم، اولین بخشی است که از سبد مصرف حذف می‌شود.»
به گفته او، تولیدکنندگان کبک ناچار شده‌اند تولید را کاهش دهند و محصولات خود را منجمد نگه دارند تا از زیان بیشتر جلوگیری کنند.
اگر تولید نصف نشود، نیمی از واحد‌ها تعطیل می‌شود
یکی دیگر از مرغداران نی‌ریز با هشدار نسبت به وضعیت بحرانی صنعت مرغداری کشور، می‌گوید: «با افزایش شدید قیمت نهاده‌ها پس از حذف ارز ترجیحی و در مقابل، ثابت ماندن نسبی قیمت مرغ زنده، بسیاری از مرغداران در آستانه ورشکستگی قرار گرفته‌اند و ادامه این روند، به تعطیلی گسترده واحد‌های تولیدی منجر خواهد شد.»
علی فنون که دو واحد تولیدی ۴۵ هزار قطعه‌ای را مدیریت می‌کند، می‌گوید: «قیمت نهاده‌های دامی در ماه‌های اخیر چند برابر شده، در حالی که قیمت مرغ زنده متناسب با این افزایش بالا نرفته است. امروز مرغ زنده حدود ۱۵۰ هزار تومان در بازار خرید و فروش می‌شود؛ در حالی که حداقل قیمت تمام‌شده برای مرغدار ۱۸۰ هزار تومان و قیمت منطقی برای ادامه تولید، بیش از ۲۰۰ هزار تومان است. حتی این قیمت‌ها مربوط به چند روز قبل است؛ با افزایش دوباره نرخ ارز تالار دوم از ۱۱۲ هزار تومان به حدود ۱۳۵ هزار تومان، هزینه‌های تولید حداقل ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش یافته و حالا قیمت واقعی مرغ باید به حدود ۲۵۰ هزار تومان برسد تا مرغدار بتواند سرپا بماند.»
این مرغدار نی‌ریزی با اشاره به وضعیت تولید جوجه اضافه می‌کند: «در حال حاضر جوجه عملاً به‌صورت رایگان یا با قیمت بسیار پایین (حدود ۵ هزار تومان) عرضه می‌شود؛ اما این وضعیت واقعی نیست. قیمت منطقی جوجه در آینده می‌تواند به ۵۰ هزار تومان برسد. با این حال، به دلیل مازاد تولید، بسیاری از جوجه‌کشی‌ها که ۹۰ درصدشان در استان‌های شمالی کشور هستند، ناچار به معدوم‌سازی جوجه‌ها شده‌اند و حتی مرغ‌های مادر نیز به کشتارگاه فرستاده می‌شوند که این مسئله، ضربه‌ای جدی به بدنه صنعت مرغداری است.»
فنون با بیان این که «اگر تولید نصف نشود، همه ضرر می‌کنند»، تصریح می‌کند: «تنها راه ادامه حیات صنعت این است که مرغداران با نصف ظرفیت کار کنند تا عرضه و تقاضا به تعادل برسد؛ در غیر این صورت، نیمی از مرغداری‌ها تعطیل خواهد شد. نتیجه نهایی این شرایط، کوچک شدن سفره مردم است. مرغ از سبد کالای بسیاری از خانوار‌ها در حال حذف شدن است.
حساب‌وکتاب ضرر
رضا نکوفر، مرغدار ۳۰ هزار قطعه‌ای در جعفرآباد نی‌ریز، بحران را با عدد توضیح می‌دهد: «قیمت تمام‌شده مرغ بین ۱۹۰ تا ۱۹۵ هزار تومان است؛ اما قیمت فروش ۱۴۸ تا ۱۵۰ هزار تومان. یعنی روی هر کیلو ۳۰ تا ۴۰ هزار تومان ضرر.»
او می‌گوید کمبود سرمایه در گردش باعث شده ظرفیت تولید کاهش یابد: «به‌جای ۳۰ هزار قطعه، این دوره ۲۰ هزار قطعه جوجه‌ریزی کردیم. ۱۰ هزار قطعه کمتر، فقط به‌خاطر نبود نقدینگی.»
ضرر روزانه و تولید تخم مرغی که نمی‌شود متوقف کرد
مسئول واحد مرغ تخم‌گذار «پارس نی‌ریز»، می‌گوید: شرایط این بخش حتی بحرانی‌تر است: «ما روزی ۱۰ تا ۲۰ میلیون تومان ضرر می‌دهیم.»
او تفاوت اساسی مرغ تخم‌گذار با گوشتی را چنین توضیح می‌دهد: «مرغ گوشتی را می‌شود جوجه نریخت، اما مرغ تخم‌گذار را نه می‌شود حذف کرد و نه می‌شود نگه نداشت. دولت اجازه حذف نمی‌دهد.»
وی می‌افزاید: «قیمت سربه‌سر تخم‌مرغ کیلویی حدود ۲۰۰ هزار تومان است، اما ۱۲۰ هزار تومان می‌خرند. با این شرایط، نزدیک دو ماه است که روزانه ضرر می‌دهیم.»
بانک و تسهیلات؛ وامی که وام نیست
یکی از محور‌های مشترک همه گفتگوها، موضوع تسهیلات است. مرغداران توضیح می‌دهند که در عمل پولی دریافت نکرده‌اند؛ بلکه فقط ضمانتنامه بانکی صادر شده است.
رضا نکوفر در این‌باره می‌گوید: «بانک ۲.۲۵ درصد کارمزد را یک سال جلوتر می‌گیرد. فروشنده نهاده هم ماهیانه ۳.۵ درصد سود می‌کشد. یعنی هم به بانک می‌دهیم، هم به فروشنده.»
به گفته او، فروشنده نهاده نسیه می‌دهد؛ اما سود ماهانه را روی قیمت محاسبه می‌کند و فشار نهایی به مرغدار منتقل می‌شود.
کیف الکترونیکی هنوز به داد تولید نرسیده است
مراد صحت‌نیا مسئول اداره بهبود تولیدات دامی جهاد کشاورزی نی‌ریز با تأیید مشکلات موجود، به تسهیلات جدید دولت در قالب «کیف الکترونیکی نهاده‌ها» اشاره می‌کند: «این طرح به‌تازگی آغاز شده و هنوز در ابتدای راه است. در این سازوکار، پول نقدی به مرغدار پرداخت نمی‌شود؛ بلکه بانک با صدور ضمانتنامه، خرید اعتباری نهاده‌ها را تضمین می‌کند.»
با این حال، برخی مرغداران می‌گویند بانک‌ها در ازای صدور ضمانتنامه، مبالغی را به‌عنوان کارمزد یا تضمین کسر می‌کنند و از سوی دیگر، عمده‌فروشان نهاده نیز برای فروش اعتباری، سودی در حدود سه تا سه‌ونیم درصد ماهانه دریافت می‌کنند.
صحت‌نیا با تأکید بر نوپا بودن این طرح تصریح می‌کند: «کیف الکترونیکی هنوز در ابتدای اجراست و نمی‌توان درباره میزان اثرگذاری آن قضاوت قطعی داشت. هدف این است که نهاده‌ها بدون سود و هزینه اضافی در اختیار تولیدکننده قرار گیرد؛ اما تحقق کامل این هدف نیازمند زمان و نظارت دقیق است. ما مشکلات مرغداران را به‌طور مستمر پیگیری می‌کنیم و هر موردی که گزارش شود، از طریق استان و سازمان‌های مرتبط دنبال خواهد شد.»
گفت‌و‌گو‌های میدانی نشان می‌دهد که بحران تولید مرغ و تخم‌مرغ، نه حاصل یک اتفاق مقطعی، بلکه نتیجه تداوم شکاف میان هزینه و قیمت، نبود نقدینگی، و سازوکاری است که به گفته تولیدکنندگان، تسهیلات نام دارد؛ اما پولی به چرخه تولید تزریق نمی‌کند.
در چنین شرایطی، معدوم‌سازی جوجه‌ها خطر اصلی نیست، بلکه خالی شدن تدریجی واحد‌های تولیدی از انگیزه ادامه کار است؛ خطری که پیامد آن، دیر یا زود در بازار مصرف نیز نمایان خواهد شد.
