سرخک؛ بیماری قابل پیشگیری اما خطرناک

در هفته‌های اخیر چند مورد ابتلا به سرخک (Measles) در شهرستان نی‌ریز گزارش شده است. این اتفاق یادآور اهمیت بسیار زیاد واکسیناسیون کودکان و مراقبت از سلامت جامعه است.

سرخک بیماری ویروسی، بسیار مسری و گاه خطرناک است. در گذشته یکی از علل اصلی مرگ‌ومیر کودکان بود، اما با اجرای برنامه‌های واکسیناسیون در دهه‌های اخیر تقریباً ریشه‌کن شد. با این حال، کاهش پوشش واکسن در برخی مناطق و رفت و آمد بین کشور‌ها سبب شده گاهی دوباره موارد ابتلا دیده شود؛ همان‌طور که اکنون در نی‌ریز رخ داده است.

ویروس سرخک و راه انتقال آن

عامل بیماری ویروسی از خانواده Paramyxoviridae و جنس Morbillivirus است.

این ویروس تنها در بدن انسان زندگی می‌کند و از حیوانات منتقل نمی‌شود. ویروس سرخک از طریق سرفه، عطسه یا تماس نزدیک با فرد آلوده منتقل می‌شود. حتی بودن در یک اتاق مشترک با فرد بیمار برای انتقال کافی است، اگر فرد واکسینه نشده باشد.

ویروس می‌تواند تا دو ساعت پس از خروج فرد بیمار در هوا یا روی سطوح زنده بماند.

سرخک از مسری‌ترین بیماری‌های شناخته‌شده است؛ به‌گونه‌ای که یک فرد بیمار می‌تواند بین ۱۲ تا ۱۸ نفر دیگر را آلوده کند. برای مقایسه، این میزان از آنفولانزا و حتی کووید-۱۹ هم بالاتر است.

مراحل و علائم بیماری

۱. دوره آغازین (Prodromal):

۳ تا ۵ روز طول می‌کشد و با تب بالا (گاهی تا ۴۰ درجه)، سرفه خشک، آبریزش بینی، گرفتگی صدا و التهاب چشم‌ها همراه است. چشم‌ها قرمز و به نور حساس می‌شوند.

۲. دوره بثورات پوستی (Eruptive):

پیش از بروز دانه‌ها، درون دهان و مقابل دندان‌های آسیاب، لکه‌های سفید مایل به آبی با هاله قرمز به نام لکه‌های کوپلیک (Koplik spots) ظاهر می‌شود که نشانه تقریباً اختصاصی سرخک است.

بثورات پوستی قرمز رنگ ابتدا از پشت گوش و صورت شروع می‌شود و به‌تدریج به گردن، تنه، بازو‌ها و پا‌ها گسترش می‌یابد. در این مرحله تب دوباره بالا می‌رود.

۳. دوره نقاهت (Convalescent):

حدود ۷ تا ۱۰ روز پس از آغاز بثورات، دانه‌ها به رنگ قهوه‌ای تیره در می‌آیند و از بین می‌روند. ممکن است در محل دانه‌ها پوسته‌ریزی خفیفی دیده شود. ضعف و بی‌حالی تا چند هفته باقی می‌ماند.

چرا سرخک خطرناک است؟

اگرچه در کشور‌های پیشرفته معمولاً بیماری خودبه‌خود بهبود می‌یابد، اما در کودکان واکسینه‌نشده - به‌ویژه زیر ۵ سال - و در افراد مسن می‌تواند بسیار خطرناک و حتی مرگبار باشد.

عوارض زودرس و شایع:

• عفونت گوش میانی

• ذات‌الریه (اصلی‌ترین علت مرگ در سرخک)

• اسهال شدید

• التهاب حنجره (لارنژیت)

عوارض دیر رس و جدی:

• التهاب مغز (انسفالیت) که در حدود ۱ در ۱۰۰۰ مورد رخ می‌دهد و ممکن است باعث آسیب مغزی دائم یا مرگ شود.

• کاهش پلاکت خون (ترومبوسیتوپنی) که می‌تواند منجر به خونریزی شود.

• اسکلروز پان‌انسفالیت تحت‌حاد (SSPE)؛ بیماری عصبی نادری که سال‌ها پس از بهبودی ظاهر می‌شود و تقریباً همیشه کشنده است.

درمان و مراقبت

برای سرخک درمان اختصاصی ضدویروسی وجود ندارد و مراقبت‌ها بیشتر حمایتی است.

اصلی‌ترین اقدامات شامل موارد زیر است:

• استراحت و قرنطینه برای جلوگیری از انتقال

• تأمین مایعات و تغذیه مناسب

• کنترل تب با استامینوفن یا ایبوپروفن

• استفاده از مکمل ویتامین A طبق دستورالعمل سازمان جهانی بهداشت، به‌ویژه در مناطق دارای سوءتغذیه، که می‌تواند خطر مرگ را تا ۵۰ درصد کاهش دهد.

واکسیناسیون؛ سنگر اصلی دفاع

مؤثرترین راه پیشگیری، واکسیناسیون است. در ایران، واکسن سه‌گانه MMR (سرخک، سرخجه و اوریون) طبق برنامه ملی در دو نوبت تزریق می‌شود:

• نوبت اول در ۱۲ ماهگی

• نوبت دوم (یادآور) در ۱۸ ماهگی

پس از دو دوز واکسن، ایمنی در برابر سرخک به حدود ۹۷ درصد می‌رسد.

برای جلوگیری از اپیدمی، باید بیش از ۹۵ درصد جمعیت واکسینه باشند. کاهش این پوشش حتی در حد کم می‌تواند باعث بازگشت بیماری شود؛ همانند اتفاق اخیر در نی‌ریز.

در صورت مشاهده علائم مشکوک چه باید کرد؟

والدین باید در صورت مشاهده تب بالا، سرفه، قرمزی چشم و بثورات قرمز رنگ به‌ویژه با سابقه تماس با فرد بیمار، فوراً به نزدیک‌ترین مرکز بهداشتی درمانی مراجعه کنند.

کودک مشکوک باید از دیگران، به‌ویژه نوزادان و بیماران با نقص ایمنی، جدا نگه داشته شود.

در صورت تماس با بیمار، افرادی که واکسینه نشده‌اند باید در ۷۲ ساعت نخست واکسن دریافت کنند. در موارد خاص، تزریق ایمونوگلوبولین اختصاصی تا شش روز پس از تماس می‌تواند از بروز بیماری یا شدت آن بکاهد.

پیام پایانی

سرخک بیماریی است که علم توانسته آن را مهار کند، اما بی‌توجهی به واکسیناسیون می‌تواند دوباره جان کودکان را به خطر اندازد.

واکسیناسیون کامل، آگاهی از علائم و مراجعه به‌موقع به مراکز درمانی، سه رکن اصلی حفاظت از سلامت جامعه هستند.