ثروت سرخ نیریز در انتظار آب
انار رباب نیریز، نماد صادراتی ایران در بازارهای آسیای میانه و اروپا، امسال زیر ضربه همزمان سه بحران کمر خم کرد: خشکسالی، بیبرقی و سوءمدیریت منابع آب. 
در شهرستانی که روزگاری با ۳۰۰۰ هکتار باغ و ۵۵ هزار تن تولید سالانه، ثروتِ سرخ ایران نامیده میشد، اکنون صدها هکتار باغ آن خشک و کارخانههای صنایع تبدیلی نیمهتعطیل شده، بیمهگذاران یکییکی عقب میکشند و باغداران نگران بقای محصولاند. گزارش میدانی نیریز فارس، نمایانگر کاهش ۵۰ تا ۸۰ درصدی برداشت، افت کیفیت، افزایش هزینههای تولید و ضعف سیاستهای آبی است که تصویر فروپاشی تدریجی یکی از سه ستون اصلی تولید انار ایران را نشان میدهد.
خاک بیآب و باغهای خاموش
در مرکز نیریز، حسین حامی باغدار باسابقه از نصف شدن میزان برداشت خبر میدهد؛ از ۳۵ تن در هکتار به ۱۷ تا ۲۰ تن. بهگفته او، گرمای بالای ۳۵ درجه، کیفیت محصول را ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش داده است.
در روستای غدیرگه، نادر شکوهی شرایط را «بدترین دوره در چهار دهه» میخواند: باغهای کناره بختگان ریشه خشک کردهاند و پوسته انارها زیر سایه خاموشیهای مکرر تلمبهها و آبیاریهای ناقص، ترکیده است. او قیمت خرید از باغدار را 65 هزار تومان اعلام میکند، اما با تأکید بر این که: «این گرانی نشانه بحران است، نه رونق.»
در شهر نیریز، حمید تمنادار میگوید بیش از ۸۰ درصد باغها خشک شده است. او بحران را نه تنها کمآبی، بلکه «فقدان مدیریت و رانت در توزیع آب» میداند و میگوید: «از ۳۰۰ هکتار باغ خانوادگی، تنها دو هکتار زنده مانده است.»
تمنادار فساد در خرید و فروش غیرمجاز سهم آب، نصب تلمبههای شبانه و انتقال آب درون لولههای بدون مجوز به کیلومترها دورتر را عامل نابودی بزرگترین باغهای نیریز میداند و میگوید: «هر که پولدار بود آب برد و هر که فقیر بود، انارش سوخت.»
این در حالی است که به گفته او، تلمبهها تنها روی اراضی تحت شرب آن پروانه دارند و این انتقال غیرقانونی، باعث شده باغهای شهر به عنوان ریه و تنفس شهر نابود شوند.
جواد عبدالهی، دیگر باغدار باسابقه نیریز میگوید: «هزینه مواد سبدسازی و بستهبندی از کیلویی ۲۰ تا ۲۳ هزار تومان در سال گذشته، به ۴۰ هزار تومان رسیده است. کارگرها روزانه حدود ۸۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان میگیرند و اجاره سردخانه به 5 هزار تومان در هر کیلو رسیده است.»
با این وجود، به گفته او فروش انار باغی از ۴۰ تا ۶۰ هزار تومان آغاز میشود و با هزینه حمل و انبار در بازار، به ۷۰ تا ۸۰ هزار تومان میرسد که هزینهها را تا حدودی جبران میکند.
اما در این میان، عیدیمحمد کوچکی در باغ 20 هکتاری خود که کنار کارخانه فولاد واقع است، با محلولپاشی علمی و تغذیه ریزمغذیها و مبارزه با کرم گلوگاه و ترک خوردگی، توانسته خلاف جریان عمل کند: به گفته خودش، برداشت او در برخی قطعات به ۵۰ تا ۱۰۰ تن در هکتار رسیده؛ نمونهای روشن از قدرت مدیریت علمی در مواجهه با اقلیم خشک.
او تأکید دارد که «ترکیب تجربه کشاورز با دانش کارشناسی» تنها راه بقاست.
قطرویه؛ حیات محدود در جنوب
تنها نقطه امیدوار شهرستان، بخش قطرویه است؛ جایی که چاهها هنوز نفس دارند.
حسین ایرانی باغدار سههکتاری آن منطقه، از محصول «قابلقبول» سخن میگوید؛ انارها در باغ کیلویی ۹۰ هزار تومان معامله میشود، اما هزینه کود، بستهبندی و بی برقی، سود را کم کرده است. او با مقایسه وضعیت قطرویه با بخش مرکزی میگوید: «در قطرویه دوام آوردهایم، فقط بهخاطر آبیاری منظم؛ در بخش مرکزی، اما ۸۰ درصد باغها نابود شده.»
زنجیره صنعتی؛ کارخانههای خاموش و ارقام جهیده
محمود بامداد مدیرعامل شرکت مزرعه سبز نیریز، از سهبرابر شدن قیمت انار صنعتی و درجه دو خبر میدهد: از ۸ هزار تومان در سال گذشته به ۲۵ هزار تومان در سال جاری.
او میگوید: «رقابت ناسالم میان کارخانهها و دلالها سبب شده سود صنایع فرآوری بسیار کم شود.»
او دلیل این افزایش قیمت را رقابت ناسالم کارخانهها میداند؛ نه کمبود محصول.
در قطرویه، کارخانه کنسانتره سرانار (قطرونار سابق) به دلیل تأمین نشدن آب مورد نیاز، دومین سال تعطیلی را پشت سر میگذارد. احمدرضا سرایی، مدیر کارخانه، به صراحت میگوید: «بدون آب پایدار، کارخانه از بین میرود.»
تسهیلات چهار میلیاردی دو سال گذشته این کارخانه برای بازگشایی، در نبود منبع آب هدر رفت؛ تأییدی دیگر بر اینکه بحران از باغ تا صنعت امتداد یافته است.
بیمه و سقوط سطح زیر پوشش
سرناظر بیمه کشاورزی فارس، خسارت محصول امسال را حدود ۳۰ درصد برآورد کرده؛ عمدتاً آفتابسوختگی و ترکیدگی پوسته. اما بخش اصلی فاجعه، یعنی خشکی و نابودی درختان، در پوشش بیمه نیست.
سطح بیمهشده نسبت به دو سال پیش کاهش یافته است:
نیریز (بخش مرکزی): از ۳۵۰ به ۲۵۰ هکتار
قطرویه: از ۳۶۰ به ۲۶۶ هکتار
بختگان: از 466 به 162 هکتار.
این یعنی سطح باغهای انار بیمه شده از 1176 هکتار دو سال پیش، به 678 هکتار کاهش یافته است.
بهگفته حمیدرضا علینقی، باغداران با دیدن بیاثر بودن بیمه در برابر بیآبی، تمایلی به تمدید ندارند؛ و این یعنی خروج تدریجی امنیت اقتصادی از کشاورزی منطقه.
نگاه کلان و آمارسازی قابل تأمل
مدیر جهاد کشاورزی نیریز، جایگاه منطقه را چنین توصیف میکند:
«نیریز با بیش از 3 هزار هکتار باغ و شاخص جهانی رقم رباب، یکی از قطبهای صادراتی کشور است. پوست ضخیم و ماندگاری بالای انار رباب، آن را به برند مطلوب بازارهای روسیه، کره جنوبی و اروپا بدل کرده است.».
اما با توجه به این که دو سال پیش هم مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان همین عدد را ذکر کرده بود، به نظر میرسد این سطح کاهش زیادی داشته است.
نادر زارعی با هشدار نسبت به تداوم خشکسالی و آفات، از تشکیل میز انار در اتاق بازرگانی و توسعه طرحهای کنترل غیرشیمیایی آفات خبر داده و تأکید کرده است: «اگر فناوریهای هوشمند در آبیاری و تغذیه پیاده شود، هنوز شانس بازگشت داریم.»
در سطح استانی، استان فارس با تولید ۴۴۳ هزار تن، رتبه نخست کشور را دارد؛ اما سهم نیریز از این عدد بهسرعت رو به کاهش است.
روند دادهها نشان میدهد که با وجود افزایش اسمی قیمتها، هزینهها بیش از دوونیم برابر شده، اما تولید نصف شده است. صنایع تبدیلی نیز تنها نصف ظرفیت خود را فعال نگه داشتهاند و اشتغال صدها کارگر فصلی حذف شده است.
میراث سرخ در خطر جهانی
کارشناسان هشدار میدهند که تداوم این وضعیت میتواند فرآیند ثبت جهانی نشان FAO برای انار رباب نیریز را با شکست روبهرو کند؛ نشان افتخار ایران در بازارهای بینالمللی.
شاید برخی راهحلها مثل آبیاری هوشمند و مدیریت عادلانه سهم آب و محلولپاشی علمی و ریزمغذیهای هدفمند برای تثبیت کیفیت در برابر گرما بتواند تا حدودی کارساز باشد.
در سالی که گرما، بیبرقی و بی آبی هزاران درخت انار را خشک کرده، تنها آنان دوام آوردند که علم و انصاف را توأمان بهکار گرفتند.
بر پایه دادههای میدانی، کاهش میانگین عملکرد از حدود ۳۵ تن به کمتر از ۲۰ تن در هکتار، در کنار افزایش ۲ تا ۳ برابری هزینههای تولید (کود، بستهبندی، برق و حمل)، باعث شده سود خالص باغداران کم شود.
افزایش قیمت محصول در بازار داخلی، هرچند ظاهراً رشد اقتصادی نشان میدهد، در واقع تابلوی کمبود عرضه است. انار نیریز که روزگاری شش ماه در سردخانههای صادراتی دوام میآورد، اکنون در برخی مناطق حتی به مرحله برداشت صنعتی نمیرسد.
اگر این مسیر اصلاح نشود، در آیندهای نه چندان دور، باغهای نیریز تنها به خاطرهای تبدیل میشود که نفس این شهر بود.
