طالقانی روحانی راستین
در تاریخ ایران و بویژه در دوران معاصر، روحانیون نقش مهمی در رویدادهای سیاسی و اجتماعی داشته‌‌اند. اولین نقش‌آفرینی مهم آنان را می‌توان در صدور فتوای تحریم تنباکو توسط آیت‌ا... میرزای شیرازی (۱۲۷۰خورشیدی) دانست.
پس از آن، در مقاطع مهم تاریخی دیگر شامل انقلاب مشروطه (١٢٨٥ خورشیدی)،
نهضت ملی شدن صنعت نفت (۱۳۲۹ خورشیدی) و انقلاب اسلامی (١٣٥٧ خورشیدی)، این
نقش مهم تکرار شد و تا به اکنون نیز ادامه یافته.
در همه این حوادث، معدود روحانیونی موفق شدند علاوه بر تأثیرگذاری اجتماعی و
سیاسی، قلوب مردم را نیز تسخیر کنند و محبوب همگان بمانند.
آنان علاوه بر وِلایت (سرپرستی) مردم، وَلایت (دوستی و محبت) آنان را نیز به دست آوردند.
یکی از این روحانیون شاخص، آیت‌ا... سید محمود علایی طالقانی است که
آوازه‌ی وَلایت و محبوبیت او تا به این روزها نیز رسیده و نسلهای جوان
امروز هر کدام که از منش و افکار آن مرد بزرگ اطلاع می‌یابد، شیفته و شیدای
او می‌شود و چقدر جای دریغ که ما و جوانان امروز، از آن روحانی راستین
محرومیم.
آیت‌ا... طالقانی که چند روز پیش سی‌وهفتمین سالروز وفاتش (١٩ شهریور ٥٨)
را گذراندیم، آنقدر محبوب بود که در بین طیف‌های مختلف و حتی معارض اوایل
انقلاب به «پدر» شهره گشت.
با نگاهی به زندگی، رفتار و افکار او می‌توان دو ویژگی را برای وی برشمرد که نقش مهمی در ماندگاری او در قلب‌ها و ذهن‌ها دارد:
شخصیت اخلاقی و نواندیشی دینی.
در بُعد شخصیت اخلاقی، منش آیت‌ا... طالقانی رواداری، دوری از خشونت در برخورد با مخالفان، رفتار فراجناحی، آزاداندیشی و انسان‌گرایی بود. این ویژگی‌ها در همه‌ی ابعاد زندگی او جریان داشت که ریشه‌ی آن را باید در تربیت درستِ خانوادگی او دانست.
او با وجود اراده‌ای قوی و آزادی و استقلال رأی، نگران دیگران نیز بود و
همچون خود، به آنان نیز می‌اندیشید. پدرش سیدابوالقاسم طالقانی از علمای
مشروطه‌خواه که برای پرهیز از مصرف وجوهات شرعی ساعت‌سازی را پیشه ساخته
بود، نیز با وجود اختلاف مرام با برخی از روشنفکران، با آنان ارتباطی نزدیک
و نشست‌هایی مستمر داشت. آشنایی طالقانی با اندیشه‌های جدید و شخصیت‌هایی
همچون مهندس مهدی بازرگان نیز از همین نشست‌ها آغاز شد.(١)
طالقانی همه گروه‌های سیاسی از چپ تا راست، از مذهبی تا بی‌مذهب، از
توده‌ای تا اسلامی، و از کمونیست تا مسیحی را چون پدری مهربان می‌پذیرفت و
آنان را دارای حق و حقوق می‌دانست و از ابراز عقیده‌ی آنان دفاع می‌کرد.
امام خمینی(ره) در ٢٣ شهریور ٥٨ در بزرگداشت طالقانی گفت: ما برادری را از
دست دادیم و ملت ما پدری را و اسلام مجاهدی را و همه در سوگ او هستیم.(٢)
طالقانی تفاوت‌های فکری را معیار مرزبندی و جدایی نمی‌دانست؛ بلکه برای او
عدالت‌خواهی، ظلم‌ستیزی و مبارزه با استبداد اهمیت داشت و به حل اختلافات
با حسن نیت، اخلاص و تفاهم معتقد بود. او حتی در زندان نیز بر خلاف سایر
هم‌لباسان خویش هیچگاه نیروهای چپ را از خود نراند و تنها شخصیت روحانی بود
که ارتباط خود را با آنان حفظ کرد. پس از پیروزی انقلاب نیز همواره نگران
دوری و جدایی بین نیروهای انقلاب بود و برای کاستن فاصله و ایجاد آشتی بین
آنان می‌کوشید.
او انقلاب را در معرض انحراف به «راست‌گرایی و چپ‌گرایی افراطی» می‌دید و
از خشونت و تندروی نسبت به گروه‌های مخالف بشدت خشمگین بود. در نخستین خطبه
نمازجمعه در پشتیبانی از حضور مخالفان در مجلس خبرگان گفت: «ما نباید هیچ
وحشت کنیم که گروه‌های دیگر راه پیدا کنند، بلکه باید از این‌ها دعوت کنیم
... مجلس اصیل این است که همه‌ی آرا گفته شود».(٣)
با این منش همه‌ی گروه‌ها جذب او شدند. محمدمهدی جعفری، از شاگردان
آیت‌ا... درباره طیف‌هایی که به نمازجمعه آیت‌ا... می‌رفتند، آورده است:
«همه‌ی تفکرات در آن نماز‌ها حضور داشتند؛ اما ظهور و بروزی نداشتند. مثلاً
خاطرم هست که برخی از توده‌ای‌ها به نمازجمعه می‌آمدند و وقتی به آنها
می‌گفتیم شما که اعتقادی ندارید چرا شرکت می‌کنید، می‌گفتند: چون تجمعی است
و می‌توان پشت آیت‌ا... طالقانی جمع شد، ما می‌آییم».(٤)
حتی نقل است که خیلی از توده‌ای‌ها در زندان به آیت‌ا... طالقانی می‌گفتند
اگر ما در جوانی شما را می‌شناختیم به مارکسیسم رو نمی‌آوردیم.(٥)
برای آیت‌ا... طالقانی، آزادی از اهمیت زیادی برخوردار بود: آزادی همه
انسانها از قید استبداد، استثمار، استبداد سیاسی و استبداد اقتصادی.(٦)
حتی در صحنه بین‌المللی هم همین نظر را داشتند؛ به‌طوری‌که وقتی یک هیأت
کوبایی بعد از انقلاب اسلامی به ایران آمدند و خدمت ایشان رسیدند، آیت‌ا...
طالقانی گفتند هرجا که مبارزه با ظلم است، همان‌جا اسلام است. وقتی سخنان
ایشان برای رئیس هیأت نمایندگی کوبایی‌ها ترجمه شد، او گفت: اگر اسلام این
است، من هم مسلمان هستم یعنی به عنوان مبارزه با ظلم. (٧)
او با همین مرام بسیاری از گروه‌ها را به خود جذب کرد و پای سخنان او در مسجد هدایت، افرادی با تیپ‌های مختلف فکری دیده می‌شدند.
طالقانی مصداق بارز حدیثی از امام صادق(ع) بود که می‌فرماید: «کونوا دعاة
الناس بغیر ألسنتکم» با غیر زبانهایتان مردم را دعوت کنید.(٨) و او با
رفتار و عمل واقعی و نه ظاهری مردم را به اسلام راستین دعوت می‌کرد.
بحث درباره دومین ویژگی آیت‌ا... طالقانی یعنی نواندیشی دینی را در شماره بعد پی می‌گیرم.
پی‌نوشت:
١- میرموسوی، سیدعلی (١٣٩٣) اسوه نواندیشی و رواداری، مهرنامه، شماره ٣٤: صص ٣٦٤ و ٣٦٥
٢ و ٣- روزنامه شرق، شماره ۲۴۱۱ ، ۹ مهر ١٣٩٤
٤- همان: شماره ۲۶۴۰ ، ۵ مرداد ١٣٩٥
٥- همان: شماره ۲۱۱۰، ۱۹ شهريور ١٣٩٣
٦ و ٧- همان: شماره ۲۳۹۴ ، ۱۹ شهريور ١٣٩٤
٨- پایگاه اطلاع رسانی حوزه به نقل از: ثقه‌الاسلام کلینی(١٣٦٥) اصول کافی، ج ٢، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ص ٧٨.
