در باغهای خشک، انجیر بَر بکارید
جاری شدن دوباره قناتها و پر شدن آبراهههای نیریز پس از بارندگیهای کمسابقه ماههای اخیر، بارقهای از امید را در دل باغداران خسته از خشکسالی روشن کرده است. صدای جریان آب در رگهای خاک، بسیاری از کشاورزان را وسوسه کرده تا بیلها را بردارند و باغهای خشکیده و از دسترفته خود، بهویژه باغهای پرآوازه انار را احیا کنند. اما در ورای این موج امیدواری، صدای هشدار کارشناسان و متولیان بخش کشاورزی رساتر از همیشه به گوش میرسد؛ هشداری که میگوید: «باران امسال، ضمانت فردا نیست و بازگشت به شیوههای سنتی، یک قمار بزرگ با منابع آب است.»
بررسیهای میدانی و گفتوگو با کارشناسان کشاورزی و تحقیقاتی منطقه نشان میدهد که احیاء باغهای خشکیده نیریز بدون محاسبه دقیق علمی، ترازسنجی سفرههای زیرزمینی و تغییر اساسی در الگوی کشت، میتواند سرمایهگذاری کشاورزان را در آیندهای نه چندان دور به خاکستر تبدیل کند.
قناتهایی که موقتاً جان گرفتند؛ واقعیت چیست؟
مهدی اعیانمنش از همشهریان نیریزی، یکی از کارشناسان این حوزه و مدیر جهاد کشاورزی داراب است. او با اشاره به اثرات محسوس بارندگیهای اخیر بر منابع آبی منطقه و احیاء موقت برخی قناتهای خارج شده از چرخه، میگوید: «بارشهای اخیر از نظر زمان، پراکنش و میزان بسیار خوب بود؛ اما ناپایداری اقلیمی منطقه به ما اجازه نمیدهد تنها بر پایه یک سال پرباران برای سالهای آینده برنامهریزی قطعی کنیم. گرمای فزاینده سالهای اخیر در کنار کمبود آب، فشار مضاعفی بر باغها وارد کرده و تجربه نشان داده بارندگیهای مقطعی، تضمینی برای تداوم منابع آبی نیست.»
در همین راستا، محمدرضا ایزدپناه معاون فنی جهاد کشاورزی نیریز نیز با تأکید بر ضرورت آیندهنگری در سرمایهگذاریهای کشاورزی هشدار میدهد: «فعال شدن دوباره قناتها لزوماً به معنای پایدار شدن منابع آبی نیست. باغداران نباید بر اساس شرایط امروز، دست به احیاء گسترده بزنند؛ چرا که سایه خشکسالی همچنان بر سر منطقه سنگینی میکند.»
بنبست انار؛ شیوههای سنتی دیگر جواب نمیدهد
انار، محصول سنتی و نماد باغداری نیریز، امروز در صدر فهرست محصولات پرریسک قرار گرفته است. به گفته معاون فنی جهاد کشاورزی نیریز، اگرچه انار با اقلیم منطقه سازگار است، اما در ردیف محصولات پرآببر قرار دارد و با کوچکترین افتِ آبیاری، ارزش اقتصادی خود را از دست میدهد.
کارشناسان هم نظرند که اگر قرار بر حفظ یا احیاء محدود باغهای انار باشد، دو شرط اساسی وجود دارد:
تغییر روش آبیاری: عبور از آبیاری غرقابی و تجهیز باغها به سیستمهای تحت فشار و قطرهای.
استفاده از فناوریهای نوین: بهکارگیری تجهیزاتی مانند سایهبان که علاوه بر کاهش چشمگیر تبخیر و مصرف آب، مانع از آفتابسوختگی محصول شده و زمان رسیدن و کیفیت میوه را بهبود میبخشد.
نسخه طلایی کارشناسان: طلای سبز یا یاقوت سرخ؟
سؤالی که اکنون پیش روی باغداران نیریزی قرار دارد این است: اگر انار نکاریم، چه محصولی را جایگزین کنیم؟
۱- پسته؛ تعادل زمین و آب (با فرمول کیفیت به جای کمیت)
سؤالی که اکنون پیش روی باغداران نیریزی قرار دارد این است: اگر انار نکاریم، چه محصولی را جایگزین کنیم؟
۱- کشت پسته؛ با رعایت اصل اساسی تعادل زمین و آب (با ملاحظه افزایش عملکرد در هکتار به جای توسعه بی رویه کشت)
دکتر رضا صداقت رئیس پژوهشکده پسته ایران و چهره علمی اهل شهرستان نیریز، در گفتوگو با ما دست روی نکته کلیدی گذاشته و معتقد است در شرایط شوری و افت سفرههای آب زیرزمینی، توسعه بیرویه کشت و به ویژه باغهای پسته اشتباه است.
او با بیان این که داشتن دو هکتار باغ خوب و اقتصادی بهتر از ده هکتار باغ غیر اقتصادی است، تأکید دارد: «پسته محصولی دیربازده است و بیش از ۱۰ سال زمان میبرد تا به توجیه اقتصادی برسد. فقط سبز بودن درخت به معنای سودآوری نیست. پیشنهاد فنی و اقتصادی ما این است که باغداران بخشی از زمینهای خود را که امکان تأمین آب پایدار ندارد رها کنند و تمام آب در دسترس را متمرکز بر احیاء سطح کشت کوچکتری کنند تا راندمان و بهره وری اقتصادی حفظ شود.»
وی همچنین آمادگی پژوهشکده پسته کشور برای هر گونه همکاری با مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان نیریز و باغداران پستهکار همشهری را بویژه برای بازدید از باغهای پسته شهرستان و بررسی امکان اصلاح و جایگزینی آنها، بررسی مشکلات باغداری و برگزاری دورههای آموزشی و مشاورههای تخصصی در زمینههای مختلف مورد نیاز در سطح شهرستان اعلام نمود.
۲- انجیر؛ دوره رسیدگی کوتاه و بازار نقد
دکتر مسلم جعفری رئیس ایستگاه تحقیقات انجیر استهبان و دیگر کارشناس نیریزی، به ابعاد دیگری از این مسئله اشاره میکند. او معتقد است ریشه بسیاری از درختان قدیمی خشکشده هنوز زنده است و استفاده از پاجوشهای قدیمی به دلیل داشتن ریشه چند ده ساله، بسیار منطقیتر و سریعالبازدهتر از کاشت نهال جدید است. او انجیر را به دلیل نیاز آبی بسیار پایین و بازار فروش نقد، جایگزینی عالی برای انار معرفی میکند.
پیشنهاد شگفتانگیز: برِانجیر (انجیر نر)؛ فرصتی بکر و ثروتساز
جذابترین و کاربردیترین پیشنهاد دکتر جعفری برای باغهای خشکیده داخل شهر و باغهای انار آسیبدیده نیریز، تمرکز بر کاشت درخت برِانجیر (انجیر نر) است.
وی با ارائه آماری تکاندهنده از وضعیت این محصول در سطح استان فارس میگوید:
«در حال حاضر ما بیش از ۴۵ هزار هکتار باغ انجیر خوراکی در استان داریم، اما سطح زیر کشت برانجیر (که برای گردهافشانی باغهای خوراکی حیاتی است) کمتر از ۲ هزار هکتار است! این شکاف بزرگ سبب شده که تقاضا برای خرید برانجیر به شدت بالا و بازار آن کاملاً نقدی و فوقالعاده سودآور باشد.»
به گفته رئیس ایستگاه تحقیقات انجیر استهبان، باغداران نیریزی میتوانند با جایگزینی باغهای از بین رفته خود (به ویژه باغهای سطح شهر که برای این کار مناسبتر از کوهستان است) با درختان انجیر نر، علاوه بر کاهش مصرف آب و ریسک خشکیدگی، به یک درآمد تضمینشده و سریع دست یابند. علاوه بر انجیر و پسته، کارشناسان کشت گیاهان دارویی مقاوم نظیر زعفران و آنغوزه و درخت زیتون را نیز برای زمینهای نیمهمرطوب پیشنهاد میدهند.
گام آخر: تصمیم احساسی یا اقدام علمی؟
احیاء باغهای نیریز در دوراهی سنت و علم قرار گرفته است. اگرچه باران اسفند و بهار دلانگیز بود، اما تابستانهای سوزان نیریز در راهند. مسئولان جهاد کشاورزی میگویند آنها قدرت قهری ندارند تا به زور مانع انجام کار اشتباه باغدار شوند. نقش جهاد کشاورزی در این میان، ارائه آموزشها و مشاورههای فنی است و این خود باغداران هستند که باید انتخاب کنند: تکرار چرخه پرریسک گذشته، یا عبور به سمت باغبانی مدرن، دانشبنیان و متناسب با واقعیتهای اقلیمی نیریز.
پیشنهاد نهایی کارشناسان روشن است: پیش از هرگونه اقدام برای حفر چاله و کاشت نهال، با کارشناسان ترویج جهاد کشاورزی و مراکز تحقیقاتی مشورت کنید.
