بازخوانی سنگ نوشته مسجد جامع صغیر نیریز
بخش دوم
بخش نخست این نوشتار در مورد «بازخوانی سنگنوشته مسجد جامع صغیر نیریز» را در شمارهی پیشین خواندید. در آن بخش به پیشینه این مسجد که به «مسجد بازار» نیز شهره است و همچنین ویژگیهای ساختاری آن پرداخته شد و به ۲ سنگ و گچنوشته بر دیوار مسجد اشاره رفت.
سنگ نوشته در باب صابونخانههای نیریز بود و گچنوشته به یک غائله در نیریز اشاره داشت.
اینک ادامه نوشتار ...
****
رسمالخط سنگنوشته
رسمالخط سنگنوشته، مانند رسم الخطِ نسخههای خطی دورههای گذشته و از جمله عهد صفوی است. در این سنگ نوشته، سرکش یا طّرهنویسه گاف، گذاشته نشده و مانند کاف، ترسیم شده است: کنبد، کردون، رهکذر. اما نویسه چ به شکل امروز بر سینهی سنگ نقش بسته است. در واژههای مختوم به «های» غیر ملفوظ، به هنگام جمع بستن با ها،های غیر ملفوظ، حذف میشود: صابونخانها. یای میانجی بین مضاف و مضاف الیه یا موصوف و صفت در صورتی که مضاف یا موصوف، مختوم به الف باشد، گاه به صورت (ء) نقر شده است چنانکه در بسیاری از نسخ خطی نیز این رسمالخط را مشاهده میکنیم: ابتداءِ تخاقوی ئیل. بهاءِ اعلا
در این سنگ نوشته، آیات قرآنی و جملات دعایی و نام شاه صفوی کمی درشتتر، نوشته و حک شده است و احتمالاً در آن ایام رنگی بوده است. در وسط سنگ نوشته، بدعتها و ستمهایی که در صابونخانهها معمول بوده در ذیل اول، دیگر، دیگر (یعنی بدعت اول، بدعت دوم و بدعت سوم) با قلمی ریزتر نقش بسته است. گویی در علم استیفا چنین موسوم بوده است.
سبک متن سنگ نوشته
به طور کلّی میتوان گفت روح دوره صفویه در این سنگنوشته دمیده شده است. آرزوی دوام دولت صفوی تا عصر صاحب الزمان و ثواب این حکم، هدیه چهارده معصوم، بازتاب سیاست آن ایام است.
از دیدگاه زبانی نیز ویژگیهای نثر رایج در دوره صفویه را به روشنی و وضوح میتوان در متن سنگ نوشته، ملاحظه کرد؛ واژههایی، چون قدغن به معنی سفارش اکید کردن، شلتاق و...، از واژگان پر بسامد آثار این عهد است.
در دوران صفویه واژههای تازی باز در نثر فارسی، شیوع پیدا کردند. در این سنگنوشته نیز بسامد واژگان و ترکیبات عربی، چشمگیر است مانند: خطاب مستطاب، خلاصه موجودات، ضمایر ارباب ملک، جهان مطاع، بدع، عجزه، اعتساف، با لکلیه و منظور نظر و...
قواعد صرف عربی نیز به وفور در متن دیده میشود. در این متن برای موصوف جمع صفت جمع آورده است مانند: سادات عظام، حکّام کرام، مستوفیان کرام، حضرات عالیات مقدسات و... و برای موصوف مفرد مؤنث صفت مفرد مؤنث: سنة مذکوره.
نیز برای موصوفی که جمع مکسّر است، صفت مؤنث آورده: ممالک محروسه. در این متن حتی برای واژه فارسی صفت مفرد مؤنث آورده است: ستمهاء مذکوره. به کار بردن صیغه وصفی از دیگر ویژگیهای این متن است. این کاربرد از مشخصات نثر مصنوع دوره صفویه است. برای نمونه، عباراتی از سنگ نوشته نقل میشود:
«آثار بدع و منهیات از صحیفه دوران بنوعی محو و معدوم گشته و رقم امثال این امور به زلال معدلت به وجهی شسته شده که اثر آن بر صفائح روزگار و صحایف لیل و نهار باقی نمانده.»
از دیگر نشانههای سبک صفوی در این سنگ نوشته، این است که سال صدور فرمان به تقویم هجری (سال مهشیدی) و با نام ترکی، آمده است؛ دوم شهر محرّم الحرام تخاقوی ئیل احدی و ثمانین و تسعمائه
ویژگیهای ادبی
متن سنگنوشته، ادیبانه نگارش یافته است؛ سجع و جناس، موازنه، از ویژگیهای ادبی این متن است؛ مثلاً: که هر که ایشان را شناخت به دیگری نپرداخت. (سجع میان شناخت و نپرداخت) کافه رعایا و عامه برایا (موازنه) در مهد امن و امان و مأمن فراغت و اطمینان (جناس اشتقاق) صحایف و صفایح (خباس)
ادامه دارد
*- تاریخپژوه و عضو هیئت علمی دانشگاه ولیعصر رفسنجان
نظر شما
