معمای کاهش ۵۰ درصدی گورهای بهرام
آمار نگرانکننده یااعلام کاهش قابل توجه جمعیت گورخر ایرانی در پایش امسال منطقه حفاظتشده بهرامگور نیریز، موجی از نگرانی، ابهام و واکنشهای متناقض را میان مسئولان قضایی، مدیران محیطزیست و کارشناسان این حوزه ایجاد کرده است؛ کاهشی که از نگاه برخی غیرطبیعی و از نگاه برخی دیگر غیرقطعی و قابل اصلاح ارزیابی میشود. مهاجرت؟ 
عددی که زنگ خطر را به صدا درآورد
بر پایه آمار منتشرشده از سرشماری امسال، جمعیت گورخر ایرانی در محدوده بهرامگور نسبت به سال گذشته کاهش محسوس و نزدیک به ۵۰ درصدی داشته است.
دادستان عمومی و انقلاب نیریز که در این زمینه وارد عمل شده، در گفتوگو با نیریزان فارس، با اشاره به آمار سال گذشته گفت: «بر پایه اطلاعاتی که خود محیطزیست در سال قبل اعلام کرده بود، جمعیت گورخرها ۱۳۵۸ رأس بوده، اما در پایش امسال این عدد به حدود ۷۷۰ رأس رسیده است. این کاهش ناگهانی طبیعی بهنظر نمیرسد.»
به گفته اکبر شهسوار، همین اختلاف فاحش آماری باعث ورود دستگاه قضایی به موضوع شده است.
دادستان نیریز: توضیحات قانعکننده نبود
دادستان نیریز با اشاره به مکاتبات انجامشده با ادارهکل محیط زیست فارس تصریح کرد: «دلایلی که بهصورت شفاهی مطرح شد، از جمله خشکسالی یا مهاجرت گورخرها، برای من قانعکننده نبود. اگر تلفات ناشی از خشکسالی رخ داده، باید لاشهها کشف شود و اگر مهاجرتی صورت گرفته، این مهاجرت باید به منطقهای با شرایط اکولوژیک بهتر انجام شده باشد.»
شهسوار افزود: «این که گفته شود گورخرها به مناطقی مانند شهر بابک مهاجرت کردهاند، از نظر منطقی و زیستمحیطی قابل قبول نیست؛ چراکه آن مناطق شرایط بهتری نسبت به بهرامگور ندارند.»
وی تأکید کرد: «در صورت ارائه نشدن توضیح مستند و علمی، تشکیل پرونده قضایی در این خصوص در دستور کار قرار خواهد گرفت.»
دادستان نیریز همچنین به کاهش آمار برخی گونههای جانوری دیگر مانند کل و بز نیز اشاره کرد و گفت: «این موضوع حساسیت پرونده را بیشتر میکند.»
کارشناسان: احتمال خطای سرشماری را جدی بگیرید
در مقابل این نگاه، یکی از کارشناسان محیطزیست با احتیاط بیشتری به موضوع نگاه میکند و معتقد است عدد اعلامشده نباید بدون راستیآزمایی مبنای قضاوت قطعی قرار گیرد.
این کارشناس در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار داشت: «سرشماری امسال بهصورت چشمی و میدانی انجام شده و عواملی مانند تجربه تیمها، شرایط جوی، پراکندگی گلهها و زمان پایش میتواند باعث اختلاف آماری شود.»
به گفته وی که نخواست نامش فاش شود، احتمال خطای انسانی و اجرایی در چنین پایشهایی همواره وجود دارد و بر همین اساس، تصمیم بر آن شده که پایش تکمیلی با پهپاد و تصویربرداری هوایی انجام شود.»
او تأکید کرد: «تا زمانی که این مرحله تکمیلی انجام نشود، نمیتوان درباره کاهش واقعی جمعیت یا علل آن با قطعیت سخن گفت.»
سرپرست پارک ملی قطرویه: کاهش آمار بهمعنای تلفات نیست
سرپرست پارک ملی قطرویه با رد شایعه کاهش شدید جمعیت گورخر ایرانی گفت: «کاهش آمار ثبتشده در سرشماری امسال، ناشی از مهاجرت طبیعی گورها به زیستگاههای همجوار در پی خشکسالی کمسابقه است، نه تلفات یا ناامنی.»
حجتاله تیموری عنوان داشت: «خشکسالی شدید سالهای اخیر باعث افزایش جابهجایی حیات وحش شده و در همین راستا بخشی از جمعیت گورخر ایرانی از محدوده پارک ملی قطرویه به مناطق مجاور در استانهای یزد و کرمان مهاجرت کرده است.»
وی افزود: «همزمان با سرشماری در پارک ملی قطرویه، در استان یزد نیز سرشماری انجام شد که نشان داد حدود ۴۰۰ رأس گورخر در منطقه شکار ممنوع قرهتپه حضور دارند؛ موضوعی که فرضیه مهاجرت را تقویت میکند.»
سرپرست پارک ملی قطرویه با بیان این که سرشماری امسال به روش مشاهده مستقیم انجام شده، گفت: «برای افزایش دقت، سرشماری هوایی نیز در ماه جاری اجرا خواهد شد تا با تلفیق نتایج، خطای آماری کاهش یابد.»
تیموری با اشاره به وجود خطا در تمامی سرشماریهای حیات وحش تصریح کرد: «برآورد جمعیتی معمولاً با حدود ۲۰ درصد خطا همراه است، اما عدد اعلامشده امسال به واقعیت نزدیک است و مبنای تصمیمگیری مدیریتی قرار میگیرد.»
وی همچنین ناامنی را عامل کاهش جمعیت ندانست و گفت: «پارک ملی قطرویه به دلیل نبود تعارض انسانی، از امنترین زیستگاههای گورخر ایرانی است.»
سرپرست پارک ملی قطرویه در پایان با تأکید بر محدود بودن ظرفیت برد زیستگاه افزود: «در دورههایی جمعیت گورها بیش از توان پوشش گیاهی پارک بوده و مهاجرت طبیعی بخشی از آنها امری اجتنابناپذیر است. همزمان اقدامهایی مانند ساخت و مرمت آبانبارها و تقویت حفاظت منطقه در دستور کار قرار گرفته تا از بروز بحرانهای آتی جلوگیری شود.»
کاهش جمعیت گورخر در بهرامگور؛ مهاجرت طبیعی، نه بحران
معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست فارس نیز در گفتوگو با نیریزان فارس، کاهش جمعیت گورخر در منطقه حفاظتشده بهرامگور را نتیجه مهاجرت طبیعی و خروج از ظرفیت زیستگاه دانست و تأکید کرد: «اتفاق نگرانکنندهای در این منطقه رخ نداده و جمعیت این گونه همچنان تحت پایش است.»
نبیاله مرادی با اشاره به نتایج سرشماری سال جاری گفت: «در پایش امسال، حدود ۷۷۰ رأس گورخر در منطقه بهرامگور شناسایی شده، در حالی که همزمان ۳۸۶ رأس در استان یزد و ۴۰ رأس در استان کرمان مشاهده شده است و از این نظر، جمعیت کلی تفاوت چشمگیری با سال گذشته ندارد.»
وی افزود: «خروج بخشی از گورخرها از بهرامگور به دلیل عبور جمعیت از ظرفیت برد زیستگاه بوده و این مهاجرت به زیستگاههای تاریخی این حیوان در یزد و کرمان صورت گرفته است. این وضعیت، بهمراتب بهتر از بروز بیماریهای فراگیر در حیاتوحش است.»
مرادی با تأکید بر ارزش بالای این گونه و حساسیت سازمان محیط زیست برای حفظ آن گفت: «گورخر بهرامگور خالصترین جمعیت گورخر ایرانی در کشور است و از دست رفتن آن به معنای حذف یک راسته ارزشمند جانوری از تنوع زیستی ایران خواهد بود.»
به گفته وی، در یک سال گذشته حدود ۴۰ مورد تلفات ثبت شده که عمده آن ناشی از تصادفات جادهای بوده و تنها دو مورد شکار گزارش شده است.»
معاون محیطزیست طبیعی فارس همچنین از تشکیل کمیته منطقهای مشترک بین استانهای فارس، یزد و کرمان برای مدیریت و حفاظت از گورخر ایرانی خبر داد و گفت: «پایش مستمر و هماهنگی بین استانی، تضمینکننده حفظ این گونه ارزشمند خواهد بود.»
میان نگرانی و اطمینان؛ پروندهای که باز مانده است
از یکسو، عدد کاهشیافته زنگ خطر را برای افکار عمومی و دستگاه قضایی به صدا درآورده و از سوی دیگر، متولیان محیطزیست بر ضرورت صبر تا پایان بررسیهای فنی تأکید دارند.
اکنون همه نگاهها به نتیجه پایش تکمیلی و پاسخ رسمی ادارهکل محیط زیست فارس به مکاتبه دادستان نیریز دوخته شده است؛ نتیجهای که میتواند این پرسش اساسی را پاسخ دهد:
کاهش جمعیت گورخرهای بهرامگور، یک خطای آماری است یا نشانه بحرانی خاموش در قلب یکی از مهمترین زیستگاههای حیات وحش فارس؟
