با نسل موبایلباز چه کنیم؟
مشاوران چه میگویند؟ فضای مجازی و تلفن همراه، به بخشی جدانشدنی از زندگی فرزندان امروز تبدیل شده است؛ ابزاری که از بازی و فیلم گرفته تا درس و آموزشهای غیرحضوری، همه را همراهی میکند. اما این همنشینی همواره بیچالش نیست و مشکلات زیادی برای خانوادهها به وجود آورده است.
در عصر دیجیتال، داشتن تلفن همراه به خودی خود مشکل محسوب نمیشود، بلکه نبودِ مدیریت و نظارت هوشمندانه والدین است که آن را به معضل تبدیل میکند. بهجرئت میتوان گفت از هر ۱۰ خانواده نیریزی، ۹ خانواده درگیر گرفتن گوشی از دست فرزندان هستند و از این ۹ خانواده، ۸ خانواده با مشاجره و دعوا موفق به انجام این کار میشوند.
وقتی گوشی به درد و بلا تبدیل میشود
زینب ش، ۴۹ ساله و مغازهدار، میگوید: «دخترم ۱۷ ساله و پسرم ۷ ساله است و هر دو روزانه هشت تا ۹ ساعت با گوشی درگیرند. پسرم بازی میکند و در یوتیوب کلیپ میبیند. دخترم هم در فضای مجازی و شبکه فیلمیو سرگرم است. متأسفانه من و پدرشان هر دو شاغل هستیم و زمان زیادی برای نظارت نداریم. بیشتر ساعات روزشان صرف گوشی میشود.»
زهرا ع، ۵۳ ساله، نیز دغدغه مشابهی دارد: «دخترم کارمند است و پسر ۸ سالهاش بیشتر با من زندگی میکند. دو نوه دیگرم هم به این خاطر به خانه میآیند. دو گوشی دارند و وقتی حواس من پرت میشود، گوشی من را هم برمیدارند و سه نفری چهار تا پنج ساعت با هم بازی میکنند. زورم به آنها نمیرسد و از گوشی هم سیر نمیشوند. مادرشان فقط تهدید میکند که دیگر گوشی نمیدهم، اما روز بعد همان آش و همان کاسه است.»
حسین، ۴۲ ساله و راننده که سه سال پیش از همسرش جدا شده، میگوید: «دختر ۱۳ سالهام با مادرش زندگی میکند. از زمان کرونا که آموزش آنلاین شد، برایش موبایل خریدیم و از همانجا وابستگی شدیدش شروع شد. حالا علاوه بر بازی، از همه شبکهها استفاده میکند. با قطع اینترنت او را محدود میکنیم؛ اما فقط چند روز دوام دارد. گوشی باعث شده منزوی شود و علاقهای به محیط بیرون نداشته باشد.»
فرزندپروری هوشمندانه؛ شرط اصلی کنترل فضای مجازی
علی. ج، معتقد است اینترنت بدون نظارت، محیطی امن برای کودکان نیست و آن را «دسیسهای برای آسیب به نسل آینده» میداند. او میگوید: «دو پسر ۷ و ۱۳ ساله دارم که علاقه زیادی به گوشی دارند. به دلیل شغلم کمتر در خانهام؛ اما مادرشان همه پیامرسانها بهجز ایتا را حذف کرده و روزی دو ساعت به آنها گوشی میدهد. آنها را با کلاس و پارک مشغول میکنیم؛ اما باز هم هرجا بروند، گوشی دیگران را میگیرند.»
زهرا ف، ۳۸ ساله و معلم متوسطه، اضافه میکند: «بچههای امروز مثل گذشته قابل کنترل سختگیرانه نیستند. پسر ۷ سالهام روزی سه ساعت با گوشی بازی میکند. سعی میکنم او را با نقاشی، کاردستی یا پارک رفتن، از فضای مجازی دور کنم. در این عصر، جدا کردن کامل کودکان از اینترنت غیرممکن است؛ پس باید محدودیت و نظارت را جایگزین ممنوعیت کنیم.»
تجربههایی از کنترل موفق
ماریا، ۱۷ ساله، میگوید کنترل والدین نجاتش داده است: «مدتی غرق در ارتباطات مجازی و تماشای فیلم بودم. صبح تا شب در خانه مینشستم و از همه فاصله گرفته بودم. یک اتفاق باعث شد به خودم بیایم و حالا بیشتر وقتم را با دوستان و فعالیتهای واقعی میگذرانم.»
نیایش ع ۱۵ ساله هم تجربه مشابهی دارد: «مادرم همیشه محدودیت میگذاشت و همین باعث شد زیاد سمت گوشی نروم. حالا که سه سال است گوشی دارم، حدود پنج تا شش ساعت در روز استفاده میکنم؛ ولی تعادل را رعایت میکنم.»
نظرات نوجوانان و جوانان
گروهی از نوجوانان، محدودیت را لازم نمیدانند.
آنیتا ب ۲۰ ساله، میگوید: «سن ما سن نظارت شدید نیست؛ خودمان باید خوب و بد را تشخیص بدهیم.»
مهرداد پ ۱۶ ساله، میگوید: «اگر کار نیمهوقت داشته باشم، وقت کمتری در فضای مجازی میگذرانم.»
راهکارهای روانشناسان برای کاهش وابستگی
جواد فرزانفر مشاور و استاد دانشگاه معتقد است گرفتن موبایل از فرزندان، نیازمند راهکارهای آگاهانه و هوشمندانه است و باید با صبوری، برنامهریزی و ایجاد تعادل انجام شود. او توضیح میدهد که این روند یکشبه اتفاق نمیافتد و معمولاً بین ۲۰ تا ۳۰ روز زمان لازم دارد. فرزانفر 8 مرحله مؤثر پیشنهاد میکند:
جایگزینی فعالیتها: ثبتنام کودک در کلاسهای ورزشی، نقاشی یا داستاننویسی که هرکدام ۹۰ دقیقه تا دو یا سه ساعت او را از گوشی دور میکند.
زمانبندی مشخص: تعیین جدول زمانی مانند برنامه هفتگی مدرسه، همراهی مادر بهعنوان یک دوست و همسن در بخشی از این زمانها، تا هم نظارت باشد و هم کودک احساس کنترلشدن نکند.
استراحتهای چشمی: اگر کودک ۹۰ دقیقه بازی میکند، هر ۲۵ دقیقه از او بخواهیم به فاصله دور نگاه کند تا از خستگی و نزدیکبینی جلوگیری شود.
نمایش محتوای مناسب روی تلویزیون: در صورت امکان، انیمیشن یا فیلمهای مورد علاقه کودک را با اتصال موبایل به تلویزیون پخش کنیم تا از استاندارد بهتری برخوردار باشد.
ایجاد تنفس دیجیتال: تعیین ساعتی مشخص، مثلاً ۹ شب، برای کنار گذاشتن همه گوشیها و گذراندن یک ساعت با قصهگویی و گفتگو، سپس خواب و استراحت.
افزایش روابط اجتماعی: تقویت ارتباط با فامیل و آشنایان، رفتن به پارک یا تفرجگاههای جذاب برای کودک که هم او را به دنیای واقعی برمیگرداند و هم زمینه تبادل تجربه بین خانوادهها را فراهم میکند.
قاطعیت در نه گفتن: والدین باید توانایی نه گفتن را پیدا کنند. بهعنوان نمونه، اگر در مهمانی همه بچهها گوشی دارند، پدر یا مادر قاطعانه اعلام کنند که هدف از بیرون آمدن، بهبود حال روحی کودک بوده نه بازی با موبایل.
مراجعه به مشاور: در صورتی که اجرای این مراحل به نتیجه نرسید، حتماً از روانشناس یا مشاور کودک کمک بگیرند.
الگوبرداری کودکان از والدین
ناصر الهیار کارشناس ارشد روانسنجی و مشاور خانواده، میگوید: «کودکان همیشه از والدین الگوبرداری میکنند. اگر پدر و مادر مدام با گوشی مشغول باشند، فرزند احترام چندانی به قوانین محدودیت نمیگذارد. بنابراین، باید از خودمان شروع کنیم و تا زمانی که کودک در حال مشاهده و یادگیری است، رفتار و میزان استفادهمان از گوشی را مدیریت کنیم.»
او اضافه میکند که سن مناسب برای خرید موبایل مستقل پس از ۱۲ سالگی است؛ چون در این سن توانایی درک خطرات فضای مجازی و دریافت آموزشهای مدیریت زمان بیشتر است. با این حال، در این مقطع نیز تبلت انتخاب مناسبتری نسبت به گوشی محسوب میشود. دسترسی نامحدود به اینترنت برای این سنین خطرآفرین است و باید با مدیریت و آگاهی کامل والدین انجام شود.
الهیار پیشنهاد میکند والدین ابتدا بهمدت یک هفته رفتار فرزند را رصد کنند:
در چه ساعاتی و با چه برنامههایی کار میکند؟
به چه محتوایی علاقه دارد؟
سپس در جلسهای مشترک با او، بر پایه همین اطلاعات، خودش مدتزمان و فهرست برنامههای روزانه را مشخص کند. این توافق باید شامل قوانین مشخص، تأیید فرزند و اجرای جدی همراه با نظارت کامل والدین باشد. در کنار این، پاداش و تنبیه متناسب نیز برای پایبندی به برنامه در نظر گرفته شود.
آسیبهای جسمی از نگاه فیزیوتراپیستها
مریم دشتبان، کارشناس فیزیوتراپی، هشدار میدهد: «استفاده طولانی از موبایل مشکلاتی از گردندرد و کمردرد تا اختلالات مفصل و چاقی ایجاد میکند. پدیده گردن موبایلی، گودی کمر، آرتروز زودرس و ضعف عضلات شانه و گردن در کودکان شایع شده است.»
او راهکارهایی مانند محدودیت زمان استفاده به نیم ساعت، استراحت منظم، آموزش نشستن صحیح و استفاده از پایه موبایل را پیشنهاد میکند.
