گلچینی از دو بیتیهای رایج در نیریز
یکی از قالبهای دیرینهزاد و پر بار ادب فارسی، دوبیتی است. پیشینه دوبیتیگویی به سدهها پیش به عصر باباطاهر و پیشتر از آن میرسد. پس از عصر باباطاهر، دوبیتیسرایی در گسترهی پهناور جغرافیای زبان فارسی چون جویباری آرام، جریان داشته است.
/ پیشینه دوبیتی سرایی به گویش نیریزی به عصر حافظ (سده هشتم) میرسد
دوبیتیهای فارسی که در قلمرو رواج زبان فارسی نامهایی چون شروه، شلمه، ترانه، چاربیتو و... دارد تا دهه دوم سدهی چهاردهم خورشیدی، گردآوری نشده بود. زندهیاد حسین کوهی کرمانی، هفتصد ترانه از ترانههای روستایی را در کتابی به همین عنوان در آن ایام منتشر ساخت.
از دیگر گردآورندگان دوبیتیهای فارسی، صادق همایونی است که دفتر چهارم کتاب «ترانههای محلی فارس» را به دو بیتیهای این استان اختصاص داده. (ر. ک: همایونی، ۱۳۷۹: ۳۴۴-۱۶۱)
همایونی پیش از انتشار این کتاب، دوبیتیهای فارس را در آثار: «یک هزار و چهارصد ترانه محلی» (۱۳۴۸) و « ترانههایی از جنوب» (۱۳۴۵) گرد آورده.
در نیریز، یکی از کهنترین شهرهای ایران، نیز به سان دیگر آبادیهای این مرز و بوم بزرگ، دوبیتی سروده میشده و رایج بوده است.
پیشینه دوبیتی سرایی به گویش نیریزی به عصر حافظ (سده هشتم) میرسد. در جُنگ خطی شمارهی ۹۰۰ کتابخانه مجلس، نوزده دوبیتی با عنوان «النیریزیات» مضبوط است که زبانشناسان، از جمله امان الله قریشی و... آنها را آوانگاری و شرح کردهاند.
/ در جُنگ خطی شمارهی ۹۰۰ کتابخانه مجلس، نوزده دوبیتی با عنوان «النیریزیات» مضبوط است
در دورههای بعد از عصر حافظ تا دوران معاصر دوبیتیسرایی متداول بوده است.
دوست نازنین ما جناب عطا آریانفر، دبیر بازنشستهی ادبیات فارسی،که شیفتهی فرهنگ و ادب عامه است، حدود پنجاه سال پیش (سالهای ۱۳۵۶ - ۱۳۵۷) به گردآوری ترانههای رایج در نیریز همت نمود.
وی در دفتری که حاوی لالاییها، واسونکها، ضربالمثلها، زبانزدها و... است، ۳۳۸ دوبیتی رایج در نیریز را گرد آورده است. عطا که امروز ساکن کرج است، چند سال پیش، این دفتر پربار و ارزشمند را سخاوتمندانه در اختیار نگارنده گذاشت که تا امروز نزد من است. با خواندن این دفتر ارجمند، دریغم آمد که دوبیتیهای آن را بررسی و منتشر نکنم.
من برای اینکه بدانم آیا این دوبیتیها، میراث شفاهی نیاکانمان، هنوز در یاد مردمان نیریز هست یا نه، به دنبال کسانی بودم که سن و سالی از آنها گذشته باشد و بیسوادِ بیسواد باشند.
خوشبختانه روزی آقای علی حسنپور به مناسبتی به من گفت مادرم حافظه عجیبی دارد و خیلی شعر از بر است. همین شد که به سراغ خانم فاطمه نظری (مادر آقایان علی، غلام و حسین حسنپور) رفتم. فاطمه متولد ۱۳۲۹ اصلاً به مکتب نرفته و به اصطلاح نیریزیها قُوت سواد ندارد. دفتر آقای آریانفر را باز کردم و تنها دو سه واژهی نخست دو بیتیای را خواندم: درو رفت و ...
/ عطا آریانفر، دبیر بازنشستهی ادبیات فارسی،که شیفتهی فرهنگ و ادب عامه است، حدود پنجاه سال پیش (سالهای ۱۳۵۶ - ۱۳۵۷) به گردآوری ترانههای رایج در نیریز همت نمود
فاطمه بیدرنگ، تا آخر دوبیتی را یک نفس خواند. دو واژه اول دوبیتی دیگری را از دفتر خواندم: سکینه مست و ...، فاطمه تا پایان دو بیتی را یک نفس آمد. از حُسن اتفاق در همین اوان، روزی با آقای ابراهیم شمسی (آموزگار بازنشسته) دربارهی حافظهی قدما صحبت میکردم. ابراهیم گفت مادرم که بیسواد است و اصلاً مکتب و مدرسه ندیده حافظهای بسیار قوی دارد و خیلی دوبیتی از بر است. از او خواهش نمودم که زحمت جمع آوری این اشعار را بر خود هموار کند و توصیهی مکّرر و مؤکّد کردم که کلمات را دقیقاً همانگونه که تلفظ میکند، بنگارد.
دو ماهی نگذشته بود که دوبیتیهای محفوظ در ذهن خانم فاطمه خازن، مادر ابراهیم، در دفترچهای با خط نسرین شمسی، به دستم رسید. دیدم که بسیاری از دوبیتیهای نیریزی به روایت خانم خازن تحقیقاً یا تقریباً همان دو بیتیهایی است که در دفتر آقای آریانفر، ضبط شده و یا از خانم فاطمه نظری شنیدم.
دلم قُرص شد که این دوبیتیها در شهرستان نیریز متداول بوده است. دوبیتیهای متداول در نیریز منحصر به دوبیتیهای مضبوط در دفتر آقای آریانفر و یا محفوظ در ذهن خانم خازن و خانم نظری نیست و بیگمان شمار آنها بیش از اینهاست.
میدانیم که محصولات فرهنگی و از جملهی آنها دوبیتیها، واسونکها و... از منطقهای به مناطق دیگر کوچ میکنند. بر همین اساس به سراغ دوبیتیهای رایج در شهرهای همسایه نیریز، سیرجان و شهرهای استان فارس رفتم تا ببینم آیا دوبیتیهای مشترکی بین آنها هست یا نه.
/ میتوان گفت دوبیتیهای فارسی، چلچلههایی هستند که در کوچ و پرواز خود به سرزمینها و آبادیها، رنگ و سیمای مناطق مختلف را میگیرند.
برای این کار، کتابهای «هفتصد ترانه کوهی» و «ترانههای سیرجان» از مهری مؤید محسنی و «ترانههای محلی فارس» از صادق همایونی و چند کتاب دیگر را به مطالعه درآوردم. با کمال شگفتی دیدم شمار دوبیتیهای مشترک، قابل اعتناست. اختلاف این دوبیتیهای مشترک، در ساحت واج، واژگان یا دستور زبان است. به سخنی میتوان گفت دوبیتیهای فارسی، چلچلههایی هستند که در کوچ و پرواز خود به سرزمینها و آبادیها، رنگ و سیمای مناطق مختلف را میگیرند.
باری از سنجش و بررسی دوبیتیهای رایج در نیریز (دوبیتیهای مکتوب در دفتر آریانفر، دو بیتیهای محفوظ در یاد خازن و نظری) و مقابلهی آنها با هفتصد ترانهی کوهی و ترانههای سیرجان و ترانههای محلی فارس به این نتیجه رسیدم که:
۱- پارهای از دوبیتیها تنها در دفتر آریانفر است.
۲- بعضی از دوبیتیها را فقط خازن یا نظری روایت میکنند.
۳- پارهای از دوبیتیها بین منابع سه گانه فوق ( دفتر آریان فرو روایات خازن و نظری) مشترک است.
۴- برخی دوبیتیها عیناً یا با تفاوتهایی در منابع مکتوبی، چون هفتصد ترانه، ترانههای سیرجان، ترانههای محلی فارس، دیده میشود.
به این ترتیب رویکرد ما در این نوشتار، تطبیقی است و ما دوبیتیهایی را که در منابع مزبور مشترکند و در نیریز متداولند، با هم مقایسه میکنیم.
سرایندگان و زادگاه دوبیتیها
سرایندگان دوبیتیها، تودهی مردماند و تنها نام گویندگان دوبیتیهایی اندک مشخص است که دربارهی زندگی این سرایندگان: نجما، فدایی، محیا، باقر و ... نیز دانستههای ما کم است. (ر.ک: دوبیتیهای بومیسرایان ایران)
با این همه میتوان گفت گویندهی بعضی دو بیتیها، زنان بودهاند زیرا احساسات و عواطف پاک زنانه در آنها موج میزند.
خاستگاه و زادگاه بیشترینه دوبیتیها نیز معلوم نیست، یعنی ما نمیدانیم نخست بار این دو بیتی در چه آبادی یا شهری گفته شده است. حتی نام شهر، نام چشمه و ...، نیز نام خاستگاه دوبیتیای را قاطعانه روشن نمیکند. مثلاً در دوبیتی خواندم: «نگو نیریز بگو ویرونهی غم» گمان بردم که این دوبیتی حتماً نیریزی است اما با کمال تعجب دیدم همین دوبیتی در ترانههای محلی فارس، جهرمی است: نگو جهرم بگو ویرونهی غم (ر.ک:همایونی، ۱۳۷۹: ۲۳۲)
البته میتواند گویندهی این دوبیتی نه نیریزی باشد و نه جهرمی بلکه کسی باشد که با مردم این دو شهر خصومت و دلگیری داشته است.
/ عشق، امید، یأس فلسفی، مرگ، تنهایی، چیرگی تقدیر و سرنوشت، غربت و دلتنگیهای آن و... از مضامین دوبیتیهایند
زبان و محتوای دوبیتیها
زبان دوبیتیهای فارسی، ساده است زیرا که گویندگان آنها مردم ساده زیست و احتمالاً بیسواد بودهاند. مردم نجیب ما سدهها در خرمنجاها، دروزارها، چراگاهها، کنار دارهای قالی و...، با این دوبیتیها زیستهاند، اندیشیدهاند، گریستهاند. گاه تنها با آوازی که از اعماق جان برمیخیزد و گاه همراه با نی آواها.
دوبیتیها رنگ لهجهها را دارند و با بررسی دوبیتیهای یک منطقه میتوان پارهای از ویژگیهای لهجهای یک منطقه را به دست آورد. میتوان دانست که بعضی از مصوتهای یک واژه در یک لهجه خاص چگونه تلفظ میشده یا واژگان محاورهای یک منطقه کدامند. نگارنده یا بررسی دوبیتیهای متداول در نیریز به بعضی از واژگان محاورهای نیریز دست یافته که انشاءالله در کتاب فرهنگ واژگان محاورهای نیریزی در آینده نه چندان دور کل واژگان نیریزی را خواهید خواند.
در بیشتر دوبیتیها، قافیه در مصراعهای اول، دوم و چهارم رعایت میشود اما دوبیتیهایی هم هست که این قاعده در آنها رعایت نمیشود و هر بیت قافیه جداگانهای دارد (دوبیتیهای مثنوی) همچنین در بعضی از دوبیتیها وزن دقیقاً رعایت نشده است.
از دیدگاه ادبی بسیاری از دوبیتیها، جوهر ادبیّت را دارند و منطق آنها با منطق نظم صرف متفاوت است. بسیاری از دو بیتیها به معنی واقعی کلمه شعرند، شعر ناب و مهربان و شرط بنیادی شعر را که برانگیختگی عواطف و احساسات است، دارند. شاعر دوبیتی با طبیعت و مظاهر آن یگانه است، با کوه به درد دل مینشیند، با چشمه میگرید، به نسیم پیام میدهد، با کبوتر پرواز میکند و...
عشق، امید، یأس فلسفی، مرگ، تنهایی، چیرگی تقدیر و سرنوشت، غربت و دلتنگیهای آن و... از مضامین دوبیتیهایند. در میان این مضامین، عشق جایگاه ویژهای دارد. عاشقانههای دوبیتیها، در شمار زیباترین عاشقانههای فارسی در گستره قالبهای شعر فارسی است.
انتشار دوبیتیهای نیریزی
بررسی، مقایسه و انتشار همه شروههای متداول در نیریز به مجال و فرصتی فراخ نیاز دارد و در حوصله این هفتهنامه گرامی نمیگنجد. از این رو، از باغ پرگل دوبیتیهای نیریزی به گلچینی بسنده میشود. امید که علاقهمندان ادب عامیانه فارسی به گردآوری و انتشار کامل شروههای مهربان و دوست داشتنی نیریز همت گمارند.
نشانههای اختصاری
در این گلچیدهی دوبیتیهای نیریز، نگارنده پس از نقل هر دو بیتی، در ذیل آن، منبع یا منابع آن را با نسخه بدلها یادداشت میکند. رمز «عا» به دفتر عطا آریانفر، رمز «فخ» به دوبیتیهای محفوظ در یاد فاطمه خازن، رمز «فن» به شروههای فاطمه نظری اشاره دارد. رموز «سی»، «کو» و «تر» به به ترتیب به کتابهای «ترانههای سیرجان»، «هفتصد ترانه کوهی کرمانی» و «ترانههای محلی فارس» ارجاع میدهند.
از شماره بعد به تدریج دوبیتیها را میخوانید.
بسیار عالی ممنون از جناب استاد کمیلی 
