بناهای گم شده یادی از آثار باستاني و تاریخی ناپیدای نیریز
تو پایبند زمینی و رشتهای است نهان
که با گذشته تو را ارتباط تام دهد
گذشته پایه و بنیان حال و آینده است
سوابق است که هر شغل را نظام دهد
محمد تقی بهار
بناهای باستانی یکی از شکوهمندترین جلوهگاههای فرهنگ اقوام بشریاند. انسانهای پیشین، عقل و ذوق و همت والای خویش را در ساختن این بناها به کار گرفته، و از این طریق میراث فرهنگی نسلهای پیشین را به فرزندان خود انتقال دادهاند. در حقیقت فرهنگ هر ملتی - که آثار باستانی نیز شاخهای از آن است - حاصل سدهها و هزارههایی است که یک ملت گذرانیده است. پس این آثار، شناسنامه و سند هویت یک قوم و نشانهی ریشهدار بودن آن است. هر اثر باستانی، پرتو نوری است که از شمع وجود نیاکان ما تابیده است، و بر ماست که این پرتو روشنگر را نگهبانی کنیم، و به نسلهای بعد بسپاریم. اما متأسفانه دیده میشود که ما آن دقت و دلسوزی و آگاهی را، که لازمهی نگاهداشت بناهای باستانی است، نداشتهایم؛ و سالهاست که تیشهی بیدقتی و ندانم کاری ما به جان این آثار افتاده، تا جایی که بسیاری از این بناها، برای همیشه، از صفحهی روزگار محو، و پرتو تابیده از هستی نیاکانمان خاموش گردیده است.
کیست که ایوان عظیم، سرافراز و شکوهمند مسجد جامع کبیر نیریز را ببیند، و به سربلندی و عظمت روح و همّت والای سازندگان این بنای دیرینه پی نبرد، و به خاطر تخریب بسیاری از بناهای باستانی شهر، احساس غبن و زیان نکند؟ چرا که در شهرهای دیگر، کوچکترین اثر به جا مانده از دوران قدیم را محافظت میکنند. برای مثال میتوان به چند متر دیوار گلی باقی مانده از شهر قدیم توس خراسان اشاره کرد، که در جوار آرامگاه فردوسی واقع است، و میراث فرهنگی آن شهر، با ایجاد سقفی بر روی آن، این تکه دیوار را از تخریب حفظ کرده است.
به گواهی اسناد موجود، نیریز در سدههای گذشته دارای بارو، ارگ، بازار و ... بوده است، که تقریباً هیچ اثری از آنها باقی نمانده است. حتی نام دروازههای متعدد آن در بعضی از دست نوشتهها آمده، که ما امروز جای دقیق آن دروازهها را نمیدانیم. اما آنچه در دهههای اخیر تخریب شده نیز قابل توجه است. در فهرست زیر نام این آثار - تا آنجا که نگارنده اطلاع داشته - ذکر گردیده است:
۱- مسجد جامع صغیر
که ششصد سال پیش ساخته شده، این مسجدکتیبهها و اسناد تاریخی ارزشمندی را از دوران صفوی و قاجار در خود داشت.
۲- چارطاقی با گنبد سنگی
واقع در روستای دهمورد که ویژگیهای آثار عهد ساسانی را داشت و تا سال ۱۳۵۴ شمسی سالم بود. چند سال پیش به همراه مرحوم رجبی رئیس وقت ادارهی فرهنگ و ارشاد، و آقای هادی مسؤول میراث فرهنگی شهر، با کوشش بسیار، این بنا را که به آغل گوسفند تبدیل شده و قسمت اعظم سقفش فرو ریخته بود، باز یافتیم؛ و افراد مذکور، با تلاش دلسوزانهی خود، نمایندهی اداره کل میراث فرهنگی فارس را برای دیدن این اثر به دهمورد بردند. اما متأسفانه آن مأمور با این توجیه که این چارطاقی از آثار دورهی اسلامی است، به آن بیاعتنایی کرده بود. این هم یک چشمهی دیگر از توجه مرکزنشینان استان فارس است به سایر نقاط استان!
۳- قبرهای حاکمان نیریز
نرسیده به دهانهی درهی پلنگان، قبر چهل نفر از حاکمان قرن پنجم نیریز بود، که سنگ نوشتههایی به خط کوفی داشت. نزدیک به دو دهه قبل، سنگ نوشتههای آنها ناپدید شد، و تنها آثار قبرها باقی بود. چند سالی است که این اثرها را هم تخریب کرده و به جای آنها درخت انجیر کاشتهاند!
۴- برج عمر
بقایای ساختمانی بود به شکل گلدستههای مساجد، از جنس آجر در دامنهی شمالی کوهی که نزدیک بقعهی «خواجه احمد علمدار» است. این برج تا سال ۱۳۴۰ هنوز پابرجا بود.
۵- آسیاب کلو
که در ساختمان اصلی آن هیچ گونه مصالح ساختمانی به کار نرفته بود. بلکه آن را با تراشیدن زمین - که در آن جا بسیار سخت و فشرده است - ساخته بودند. این آسیاب دارای برجی بود که در همه سوی تیرکشهایی برای دفاع از آسیاب، وجود داشت. این آسیاب و حمامی به همین نام «کلو» در قرن هشتم ساخته شده بودند، که «کلو»ها در فارس قدرت و نفوذی یافته بودند.
۶- منزل سید علیاکبر
از فرزندان سید قطب، که بقعهی میرشهاب الدین احمد را نیز بازسازی کرده است. این خانه دارای دو ایوان بود که یکی از آنها، پهنا و ارتفاعی خیرهکننده داشت. یکی از اتاقهای این خانه را نگارنده در موقع تخریب دیده، و در همان دوران غفلت نوجوانی از ویران کردن آن همهگچبریهای زیبا، ظریف و هنرمندانه تأسف خورده است. گویا اتاقهای دیگر این خانه نیز چنین گچبریهای عجیبی داشتهاند. این خانه در منتهیالیه شرق محله سادات قرار داشت.
۷- راسه بازار
تلی بود باقیمانده از شهر قدیم نیریز، که گویا برای سومین بار بر اثر سیل ویران شده، و مردم آن زمان، شهر را در جای کنونیاش ساختهاند. این تپه باستانی اکنون به کشتزار تبدیل شده است.
۸- خانهی میرزا محمد خان
در نزدیکی امامزاده که بنا به گفتهی مرحوم مهندس بنایی، بنّای آن همان کسی بوده که خانهی قوام را در شیراز ساخته است.
۹- خانهی فتح علیخان
که به پاساژ تبدیل شده است.
۱۰- مسجد نظربگی
مسجد امام حسن کنونی
نظر شما
