استان فارس در دوراهی؛اقتصاد امروز یا میراث فردا؟

به گزارش خبرنگار ایرنا، استان فارس به عنوان خاستگاه تمدن‌های کهن ایران و میزبان بیش از هزار اثر ثبت شده ملی و جهانی همواره در کانون توجه پژوهشگران و دوستداران میراث فرهنگی قرار داشته؛ این استان که در دل خود آثاری از تمدن‌های ایلامی، هخامنشی و ساسانی را جای داده اکنون با چالش جدیدی روبرو است که آینده بسیاری از این گنجینه‌های تاریخی را تهدید می‌کند.

در حال حاضر برخی از معدن‌کاوی‌ها در فارس به یک دغدغه برای دوستداران میراث فرهنگی تبدیل شده است.

اظهارات متولیان میراث فرهنگی

اخیراً هم فعالیت‌های معدن‌کاوی در منطقه بهرام گور استان فارس واکنش برخی از فعالان میراث فرهنگی را برانگیخت و سرپرست معاونت میراث فرهنگی در این باره گفت که این اداره‌کل کماکان مخالف راه‌اندازی معدن در این محدوده تاریخی است.

طبق اظهارات صادق زارع، درخواست ایجاد معدن در فالونک پیشتر نیز مطرح شده بود و این درخواست هربار با بررسی‌های دقیق اداره‌ میراث فرهنگی مبدأ و استان با این استدلال که در محدود میراث ملی کشور است، رد شده است.

به گفته او این روستا میزبان میراث ملی ارزشمندی از جمله آرامگاه صخره‌ای فالونک، قبرستان تاریخی و پیش از تاریخ، نقوش صخره‌ای هخامنشی و پسا هخامنشی و رشته قنات‌های تاریخی است که در دامنه کوه و حدفاصل فالونک و دولت آباد قرار دارد.

زارع ادامه داد: گفته می‌شود متقاضی حال رایی از دیوان عدالت دریافت کرده تا دوباره این پرونده به جریان افتد و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نیز با ابلاغ نامه‌ای، از استان خواسته تا مستندات موجود را بار دیگر بررسی و اعلام نظر کند.

سرپرست معاونت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گفت: این تقاضا در انتهای حریم درجه سه میراث جهانی تخت جمشید نیز واقع شده اما حتی اگر این موقعیت، اجازه انجام سطحی از اقدامات را بدهد، واقع شدن در حریم میراث‌های ثبتی متعدد روستای فالونک، این اجازه را نخواهد داد.

به گفته زارع، به‌رغم پاسخ منفی میراث فرهنگی و رد تقاضای معدن کاوری در محدوده روستای فالونک اما متقاضی با جدیت بر ایجاد این معدن اصرار دارد.

یک پژوهشگر میراث فرهنگی هم در نامه‌ای که اخیراً خطاب به استاندار نوشته و نسخه‌ای از آن را هم در اختیار خبرگزاری ایرنا گذاشته برای بار دیگر گلایه خود از معدن‌کاوی در محدوده اماکن میراثی را مطرح کرده و گفته معدن کاوی در استان زرخیز پارس که خاستگاه سه تمدن باستانی است و در دوران اسلامی نیز این سرزمین از جایگاه والا و بلندی از دیدگاه تاریخ،فرهنگ،ادب و هنر برخوردار است و کارشناسان آن را ایران کوچک می نامند سبب نابودی و خَدشه دار شدن یادمان های تاریخی و فرهنگی شده است.

سیاوش آریا از مسئولان ارشد استان درخواست کرده که نگذارید معدن کاوی،آثار تاریخی را به نابودی بکشاند و به بهانه‌های فعالیت‌های معدنی آسیب به آثار تاریخی استان وارد آید.

به اعتقاد او استان همیشه جاوید پارس خاستگاه تمدن، فرهنگ، ادب، هنر و معماری ایرانی است و از دیرباز پایتخت فرهنگی ایران بوده و هست و بیگانگان و ایرانیان همواره زبان به ستایش آن گشوده و در برابرش کُرنش کرده و قلم فرسایی‌ها کرده‌اند.

معدن‌کاوی بلای جان آثار تاریخی و ملی و جهانی

آریا در گفت و گو با خبرنگار ایرنا هم سرزمین زرخیز پارس را خاستگاه سه تمدن تاریخ ساز و بزرگ باستانی ایران یعنی تمدن ایلامی، تمدن هخامنشی و ساسانی دانست و گفت: در جهان باستان، این سه تمدن یگانه و بی‌همتا و پرآوازه بوده و سرچشمه خدمات شایانی به ایران و فرهنگ ایرانی بوده است.

آن طور که این پژوهشگر می‌گوید در دوران اسلامی نیز سرزمین شکوهمند پارس بزرگانی همانند حافظ،سعدی و ملاصدرا و دیگر بزرگانی را در دامان خود پرورش داده که جهانیان آن ها را ستوده اند و همچنین در دوران زندیه،کریم خان زند،شهر شیراز را پایتخت خود قرار داد و سبب شکوفایی و آبادانی شهر و استان شد.

آریا ادامه داد: با وجود همۀ زیبایی و داشته‌های ارزشمند فرهنگی و تاریخی فارس چند سالی است که برخی به بهانه‌های کارآفرینی و اشتغال و با معدن‌کاوی بلای جان آثار تاریخی و ملی و جهانی این سرزمین شده‌اند و با وجود مخالفت‌های وزارت میراث فرهنگی،گردشگری و صنایع‌دستی و اداره‌های کل استانی و سازمان حفاظت از محیط زیست با معدن کاوی و برداشت سنگ،شن و ماسه و غیره،باز هم بهره‌برداران و مالکان اصرار به ادامۀ معدن‌کاوی دارند.

طبق اظهارات این فعال میراث فرهنگی، در آغاز کار بهره‌برداران که باید بر پایه قانون از اداره کل میراث فرهنگی استان و سازمان حفاظت از محیط زیست استعلام می‌گرفتند،چنین کاری را انجام نداده و ضابطه‌ها و قانون را زیر پا گذاشته‌اند و در حریم درجه یک و نزدیک عَرصه آثار تاریخی با راه اندازی کارگاه معدن کاوی، به یادمان‌های تاریخی دست درازی کرده و چهرۀ یادگارهای ملی و جهانی را خَدشه‌دار کرده‌اند.

آریا می‌گوید کسی با توسعه شهر و استان و اشتغالزایی مخالف نیست اما بر پایۀ قانون و ضابطه‌های کشور و میراث فرهنگی هرگونه طرح عمرانی و معدن‌کاوی در آغاز باید پیوست‌های میراث فرهنگی و محیط زیست را دارا باشد و همه در برابر قانون یکسان و برابر هستند.

او معتقد است با کمی نظارت و تدبیر می‌توان هم اشتغالزایی در بخش معدن و پروژه‌های عمرانی ایجاد کرد و هم آثار و بناهای تاریخی را حفاظت کرد و پاس داشت.

این دوستدار میراث فرهنگی گفت: بیشتر معدن‌کاوی‌ها و پروژه‌های عمرانی را می‌توان با فاصله چند کیلومتر دورتر از آثار تاریخی برپا کرد تا هم معدن‌کاوی و کارهای عمرانی صورت گیرد و هم آثار تاریخی و ملی و جهانی ما حفظ شود و خَدشه‌ای به آن ها وارد نشود.

او که حدود ۱۵ سال است به عنوان یک کنشگر و پژوهشگر در زمینه میراث فرهنگی و محیط زیست فعالیت میدانی دارد خواستار رسیدگی و ورود مسئولان ارشد به موضوع شد.

آریا یادآور شد: باید دانست در بیشتر زمان‌ها اداره‌های میراث فرهنگی و محیط زیست در عمل انجام شده قرار می‌گیرند و گاه مجبور به نادیده گرفتن قانون و ضابطه‌های خود می‌شوند؛ هرچند که در بیشتر موارد مخالفت خود را آشکارا بیان می‌کنند اما بهره‌برداران و مالکان با زیر پا گذاشتن قانون و ضابطه‌های میراث فرهنگی،قانون را دور زده و از دیگر نهادها پروانه یا مجوز معدن را می‌گیرند.

سه معدن غیرقانونی و آسیب‌رسان

او به بیان وضعیت سه معدن غیرقانونی و آسیب‌رسان که همین امسال از آنها بازدید کرده پرداخت و گفت: یکی از این معدن‌کاوی‌ها در نزدیکی و ۲۰۰ تا ۳۰۰ متری میراث جهانی قلعه دختر فیروزآباد فعال است که بارها میراث فرهنگی به ادامه کار و تخلف‌های مربوطه اعتراض کرده و هشدار داده است.

آریا معتقد است ادامه معدن‌کاوی در این مکان خطر خروج میراث جهانی قلعه دختر را از سازمان جهانی یونسکو دارد.

او به معدن‌کاوی در روستای هدف گردشگری«دِهمورد» بَختگان که در ۱۰ تا ۲۰ متری آثار تاریخی و ثبت ملی راه اندازی شده نیز اشاره کرد و افزود: معدن‌کاوی در این منطقه هم بر پایه قانون و ضابطه‌های میراث فرهنگی ممنوع است و میراث فرهنگی هم شفاف و روشن مخالفت خود را در خبرگزاری‌های رسمی عنوان کرده است.

این فعال میراث فرهنگی که معتقد است پروژه‌های عمرانی فراوانی نیز در تقابل با میراث فرهنگی و محیط زیست وجود دارد، ادامه داد: سومین مورد از دست درازی و معدن‌کاوی‌ها در منطقه بَرم دِلک شیراز است که بیش از دو دهه،یادگارهای ساسانیان را با خطر رو به رو کرده و آسیب‌های ژرفی را به صورت ترک و شکاف بر سنگ نگاره‌های ساسانی وارد آورده که اینها تنها مشتی است نمونه ای از خروار.

او از استاندار خواست تا با درایتی که از گذشته تا کنون دارد اجازه ندهد معدن‌کاوی آثار تاریخی شهر و استان زرخیز پارس را به نابودی بکشاند.

مجوز اداره‌کل صمت پس از استعلامات مثبت صادر می‌شود

مدیرکل صنعت، معدن و تجارت فارس نیز در رابطه با این معدن‌کاوی‌ها در محدوده میراث فرهنگی گفت: این اداره‌کل به معادن از دید معدنی به لحاظ فنی و ایمنی نگاه می‌کند، با این حال تاکنون هیچ مجوزی برای معادنی که استعلام مثبت از سوی میراث فرهنگی ندارند صادر نشده است.

کریم مجرب در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا افزود: اداره‌کل صمت مجوز برای معدن‌کاوی را با دریافت استعلام از سوی میراث فرهنگی و محیط‌زیست صادر می‌کند؛ اگر استعلامات محیط‌زیست و میراث فرهنگی مثبت نباشد، اجازه فعالیت معدن داده نمی‌شود؛ این فرآیند به صورت سامانه‌ای دنبال می‌شود و در صورت تخلف به لحاظ اداری امکان اجرایی شدن ندارد.

او فرآیند صدور مجوز برای معدن‌کاوی را یک قاعده اداری دانست و ادامه داد: به لحاظ این قاعده اداری، معادن در استان فارس تنها زمانی می‌توانند فعالیت خود را آغاز کنند که بتوانند استعلام مثبتی در این زمینه از سوی میراث‌فرهنگی یا محیط زیست و منابع طبیعی دریافت کنند.

مجرب یادآور شد: ممکن است برخی معدن‌کاوی‌ها نیز غیرقانونی باشد که می‌طلبد نیرو انتظامی و قوه قضاییه در این عرصه ورود کنند.

آمادگی برای برگزاری تور رسانه‌ای معدن‌گردی جهت شفاف‌سازی

مدیرکل صنعت، معدن و تجارت فارس گفت: ما این آمادگی را داریم که تور رسانه‌ای معدن‌گردی برای بازدید از آن دسته از معادنی که به گفته دوستداران میراث فرهنگی در نزدیکی اماکن میراثی فرهنگی واقع شده‌اند و محل شک رسانه‌ها هستند با حضور کارشناسان این اداره‌کل ترتیب دهیم تا شفاف‌سازی در خصوص فعالیت و چگونگی صدور مجوز آنها انجام شود.

مجرب رسانه‌ها را نماینده افکار عمومی قلمداد کرد و افزود: مسائل زیست‌محیطی و میراث فرهنگی برای ما از اهمیت بسیاری برخوردار است و در خصوص دغدغه‌هایی که در این زمینه وجود دارد حتما ورود خواهیم کرد و پیگیری‌های لازم را انجام خواهیم داد.

طبق آخرین گزارش‌ها تاکنون ۷۸۰ پروانه بهره‌برداری معادن در این استان صادر شده، ۲۶ ماده معدنی از آنها در حال استخراج است که عمده این مواد را سنگ تزئیتی و مصالح ساختمانی به ویژه شن و ماسه و آهک تشکیل داده‌اند.

دغدغه معدن‌کاوی در مجاورت آثار تاریخی فارس نیاز فوری به تدوین سیاست‌های جامع و متعادل برای مدیریت میراث فرهنگی و فعالان اقتصادی را می‌طلبد؛ راه‌حل این معضل در تقابل قرار دادن حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه اقتصادی نیست بلکه در یافتن مسیری است که هر دو هدف را محقق سازد.

تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری روی گردشگری میراث فرهنگی می‌تواند درآمدی پایدارتر و بلندمدت‌تر نسبت به فعالیت‌های استخراجی ایجاد کند.

مقامات استانی و ملی باید با درنظرگیری منافع همه ذی‌نفعان، از جمله مردم محلی، بهره‌برداران و متخصصان میراث فرهنگی به دنبال راه‌حل‌هایی باشند که هم اقتصاد منطقه را رونق دهد و هم این گنجینه‌های بی‌بدیل تاریخی را برای نسل‌های آینده حفظ کند.

زمان برای اتخاذ تصمیمات درست محدود است و هر روز تأخیر ممکن است به معنای از دست رفتن بخشی از هویت تاریخی ایران زمین باشد؛ لذا نیاز است هر چه سریعتر تدابیر اساسی در این زمینه اندیشیده شود.