تیری به مخزن امید اجتماعی
کشورمان در شرایط ویژه‌ای به سر می‌برد. در ۱.۵ سال گذشته دو جنگ را تجربه کرده و این روز‌ها در وضعیت «نه جنگ و نه صلح» به سر می‌برد. اقتصاد تحریم‌زده حالا در محاصره دریایی، هوایی و تا اندازه‌ای زمینی قرارگرفته است. این مسائل اهمیت امید دادن به جامعه را بسیار ضروری کرده است. جامعه‌شناسان به دنبال هشدار‌های سال‌های قبل، اخیراً هم هشدار داده‌اند که جامعه به شدت نیاز به امیدواری دارد.
در روز‌های گذشته آقای دکتر مهدی مالمیر استاد جامعه‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی در نشستی علمی مطالبی با عنوان: «بازسازی امید در جامعه» مطرح کرد و گفت: «به دلایل مختلف شاخص‌های مرتبط با امید و رضایت، روندی فرسایشی داشته‌اند؛ به گونه‌ای که وضعیت موجود نه برای جامعه و نه برای سیاستگذار مطلوب نبوده است. در این شرایط امید را می‌توان نوعی چسب اجتماعی دانست که اعضای جامعه را به یکدیگر پیوند می‌دهد. ضمن این که حفظ و ارتقاء امید اجتماعی از اَتمیزه شدن جامعه و منفعل شدن سرمایه‌های انسانی جلوگیری می‌کند.»
(به نقل از نیره خادمی: ۱۴۰۵/۷/۲۹)
ایشان آمار‌هایی درباره امید و سرمایه اجتماعی در کشور ارائه کرد که در تحلیل وضع موجود اهمیت دارد: «اگر روند رضایت اجتماعی را به مثابه نشانگری از امید در نظر بگیریم، می‌بینیم که در سال ۱۳۷۹رضایتمندی جامعه حدود ۷۶ از ۱۰۰ بوده است، اما در سال ۱۴۰۲ به زیر ۵۰ رسیده و حدود ۴۹.۸ شده است. در مقابل، میزان نارضایتی مردم در سال ۱۳۷۹ حدود ۱۵ درصد بوده و در سال ۱۴۰۲ به حدود ۳۹ تا ۴۰ درصد رسیده است. اگر امروز در سال ۱۴۰۵، بار دیگر این شاخص سنجیده شود، ممکن است حتی بدتر شده باشد. در مورد امید به بهبود نیز، وقتی از افراد درباره وضعیت جامعه در پنج سال آینده پرسیده شده است، شاخص‌های مربوط به وضعیت رفاهی، اقتصادی و اخلاقی جامعه روندی نزولی داشته‌اند. به عبارت دیگر، از نگاه مردم، جامعه در مسیر بدتر شدن قرار گرفته و این شاخص‌ها در سال ۱۴۰۲ نیز دوباره کاهش یافته‌اند.» (همان) به گفته او شاخص مربوط به وضعیت اخلاقی و دینداری از همه پایین‌تر است و این مسئله مهم است. زیرا اگر اخلاق را به مثابه یکی از بنیان‌های نظم اجتماعی تصور کنیم، جامعه‌ای که بنیان‌های اخلاقی خود را از دست بدهد، بسیار دشوارتر می‌تواند انسجام خود را حفظ کند و در چنین شرایطی صحبت از امید و امیدواری نیز دشوارتر خواهد شد.» (همان)
این جامعه‌شناس بر این باور است که هرچه عوامل ناامیدی بیشتر شود مردم هم رادیکال‌تر و خشن‌تر می‌شوند: «وقتی نوسانات شدیدتر می‌شوند و وضعیت بدتر می‌شود، انتظارات مردم از تغییر نیز گاهی رادیکال‌تر می‌شود. داده‌های پیمایشی هم نشان می‌دهد که درصد افرادی که معتقد بودند دیگر راه‌حل‌های اصلاحی پاسخگو نیست، افزایش یافته و برخی به این سمت رفتند که تنها از طریق تحولات بنیادی، ساختاری یا حتی انقلابی می‌توان از این وضعیت خارج شد. این وضعیت خطرناک است و بهتر است امید به تدریج و در یک مسیر اصلاحی ساخته شود در غیر این صورت، جامعه ممکن است وارد دوگانه امید و ترس شود.» (همان)
این پژوهشگر اجتماعی آسیبی با نام «خوره‌های امید» را مطرح می‌کند و می‌گوید: «مسئله‌ی دیگر اولویت‌گذاری برای مشکلات و چالش‌هایی است که امید را از بین می‌برند. من نام اینها را «خوره‌های امید» می‌گذارم که در واقع همان عواملی است که رضایت اجتماعی را فرسایش می‌دهد. این مسائل را باید شناسایی و از تداوم آنها جلوگیری کرد [..]مسائلی مانند اینترنت، فیلترینگ، حجاب و موارد مشابه اگر به صورت مستمر و بدون توجه به پیامد‌های اجتماعی آنها مدیریت شوند، می‌توانند به امید اجتماعی لطمه بزنند. هر یک از این مسائل می‌تواند تیری به مخزن امید اجتماعی باشد.» (همان)
امید است تصمیم‌سازان، این هشدار‌های کارشناسان را جدی بگیرند و مانع کسانی بشوند که سد راه برنامه‌های امیدآفرین هستند. اینان به تصور غیر‌کارشناسی خود فکر می‌کنند دارند به انقلاب و کشور خدمت می‌کنند در حالی که ناامیدی به ویژه در حوزه فرهنگ را دامن می‌زنند.
با ذکر مثالی مطلب را به پایان می‌برم. اداره فرهنگ و ارشاد نی‌ریز به مناسبت یادروز حضرت حافظ برنامه‌ای آرامش‌بخش و امیدوار کننده اجرا کرد. هرچند عده‌ای را خوش نیامد، اما باید بر تداوم برنامه‌های امیدبخش در شرایط کنونی تأکید کرد و حمایت نمود.
برای همه کسانی که در حوزه سیاست، اقتصاد و فرهنگ تلاش امیدزا می‌کنند آرزوی موفقیت روز افزون دارم.
شاد و سالم و موفق باشید
پی نوشت:
خادمی، نیره (۲۹ مهر ۱۴۰۵) واکاوی راه‌های بازسازی امید اجتماعی در ایران، روزنامه اعتماد
