فطر، عید بندگی و پاکی فرخنده باد
راهی برای زدودن فقر از جامعه
حجت‌الاسلام دکتر حسین سروش / امام‌جماعت حسینیه ثاراله
عید بزرگ فطر را به مؤمنان و روزه‌داران پاک‌سرشت فرخنده‌باد می‌گوییم. امید که در این ماه پربرکت توانسته باشیم جرعه‌ای از نور و روشنی نوشیده باشیم.
*****
یکی از انواع زکاتهایی که در اسلام واجب شده است، زکات فطره یا همان فطریه است. فطریه هر شخص به میزان حدود سه کیلوگرم از مواد غذایی متعارف است که هر سال یک بار و در روز اول ماه شوال پرداخته می‌شود و به مصرف فقرای جامعه می‌رسد.
حال سؤال این است که آیا این مقدار زکات برای رفع فقر در جامعه کافی است؟ روشن است که پاسخ منفی است. البته در گذشته این مقدار تأثیر قابل توجهی داشته ولی امروزه این تأثیر کاهش یافته است. زیرا در گذشته به دلیل نوع زندگی ساده آن، هزینه عمده خانواده به خوراک مربوط بود و خوراک هم غالباً همین نان بوده و با تأمین نان، مهمترین نیاز خانواده‌های فقیر برطرف می‌شد.
همانطور که عقیل خدمت امیرالمؤمنین(ع) رسید و از او تقاضای یک صاع گندم اضافه کرد. (نهج البلاغه، حکمت ٢١٥). اما به نظر می‌رسد امروزه درک صحیحی از حکم زکات فطره نداریم و نمی‌دانیم فطریه چرا و چگونه واجب شده است. در روایت آمده است که وقتی آیه زکات نازل شد، مسلمانان آنقدر فقیر بودند که چیزی نداشتند تا به عنوان زکات پرداخت کنند. به همین دلیل حکم زکات فطره آمد. «قَالَ نَزَلَتِ الزَّكَاةُ وَ لَيْسَ لِلنَّاسِ أَمْوَالٌ وَ إِنَّمَا كَانَتِ الْفِطْرَةُ.»/ حکم زکات هنگامی نازل شد که برای مردم مالی (که زکات بدان تعلق گیرد) نبود، بلکه تنها زکات فطره بود. (کافی، ج٤، ص١٧١)
در نتیجه با توجه به شرایط آن روز مسلمانان این مقدار زکات فطره در واقع «حداکثر» توان پرداخت زکات بوده که واجب شده است. اما با گذر زمان و گشایشی که در امور مسلمین اتفاق افتاد، فطریه به «حداقل» تبدیل شد. متأسفانه هنوز ما فطریه را حداکثر وظیفه خود می‌دانیم و گمان می‌کنیم با پرداخت آن به وظایف خود در قبال فقرا عمل کرده و وظیفه دیگری در قبال فاجعه فقر نداریم.
از همین رو امیرالمؤمنین(ع) در عهدنامه مالک اشتر نیز رسیدگی به فقرا را جزء دستورالعملهای خود قرار داده است.
هرکس که کلام امیرالمؤمنین(ع) را در عهدنامه دنبال کند، خواهد دید که وقتی سخن از محرومین به میان می‌آید آهنگ کلام تغییر می‌کند. به طوری که انگار این قسمت عهدنامه از آن کسی نیست که مابقی این نامه را نوشته است. وقتی به گروه محرومین جامعه می‌رسند آهنگ کلام حضرت تغییر پیدا می‌کند. «ثم الله الله فی الطبقۀ السفلی»ایشان دو بار نام جلاله «الله» را تکرار می‌کنند تا اهمیت رسیدگی به این قشر را متذکر شوند. زیرا رسیدگی به طبقه محروم نه از جنبه اقتصادی، بلکه از جنبه انسانی برای حضرت قابل توجه است. چرا که افراد محروم و بی‌بضاعت تنها گروهی هستند که نه در حکومتند که دولت از آنها حمایت کند و نه ثروتمند و قدرتمندند که قدرت و ثروتشان از آنها پشتیبانی کند. به تعبیر حضرت چه بسا این افراد به چشم نمی‌آیند و دیده نمی‌شوند. اگر این افراد نادیده گرفته شوند در لابه‌لای چرخ زندگی دنیا به طور کلی از بین می‌روند و نابود می‌شوند.
پس مناسب است در روز عید فطر و البته در روزهای دیگر سال این سفارش امیرالمؤمنین(ع) را جلوی دیدگان خود قرار دهیم که « اللَّهَ اللَّهَ فِي الطَّبَقَةِ السُّفْلَى»( نهج البلاغه، نامه ٥٣) و هرکس به نوبه خود برای رفع فقر و برای کمک به فقرا تلاش کند.
منابع:
١- نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح
٢- كلينى، محمد بن يعقوبالكافي(ط- الإسلامية)، غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، دار الكتب الإسلامية، تهران،١٤٠٧ ق
نظر شما
