فضل نیریزى بزرگترین ریاضیدان قرن سوم
ابوالعباس نیریزی
ابوالعباس فضل بن حاتم، ریاضیدان و اخترشناس نیریزی را که در پایان سده سوم و آغاز سده چهارم مهشیدی میزیسته باید در زمره بزرگترین دانشمندان ایران دانست که نام او حتی بر مدار ۱۹ جنوبی و نصفالنهار ۳۵۲ کره ماه نیز گذاشته شده است.
ویکیپدیا درباره او مینویسد:
وی زاده نیریز فارس و معاصر معتضد خلیفه عباسی بود. ابن ندیم نام او را در کتاب الفهرست ذکر نموده و از او به عنوان یکی از بزرگترین دانشمندان علم نجوم و هیئت نام بردهاست. منابع لاتین او را آناریتیوس (Anaritius) نامیدهاند. ابوالعباس در ستارهشناسی، دنبالهرو نگرش سامانه جهان زمینمرکز بطلمیوس بود. در زمینه ریاضیات نیز پژوهشهایی درباره هندسه اقلیدسی و مثلثات انجام داد. او اولین کسی است که کتانژانت را به کار برد و اولین کسی است که خط سیاه در رنگین کمان را کشف کرد و توضیح داد؛ و برای اولین بار کتابی در هواشناسی و ابزار آن نوشت. لبچوفسکی دنبالهروی کارهای او بوده است. وی اثباتی بر قضیه فیثاغورس نوشت.
«شرح کتاب اصول اقلیدس»، «رسالة فی بیانالمصادرة المشهورة الاقلیدس»، «تفسیر کتاب المجسطی»، «زیج کبیر» و «زیج صغیر» و «حوادث القرانات» از آثار اوست. نیریزی خط مماس موسوم به ظل را که معادل تانژانت است به صورت یکی از خطوط اصلی در هندسه به کار برد.
وفات او را به سال ۳۱۰ مهشیدی در بغداد دانستهاند.
پرونده ماه این شماره نیتاک را به این دانشمند بزرگ اختصاص دادهایم.
به همین منظور از منابع مختلفی بهره بردهایم تا پروندهای جامع از او آماده کنیم. هرچند اطلاعات کاملی از زندگی او در دست نیست. این که پدر و مادر او که بودهاند و تا چه سنی در نیریز بوده. کی به بغداد رفته و همسر و فرزندان او چه کسانی بودهاند. حتی محل دفن او نیز بطور کلی بغداد ذکر شده و نشانی از سنگ قبر او نیست.
برای آگاهی و توضیحات بیشتر در مورد نظریات و آثار علمی فضل نیریزی نگاه کنید به:
- شمس نیریزی، محمدجواد (۱۳۷۹) تاریخ و فرهنگ نیریز، نیریز: انتشارات مجتمع فرهنگی هنری کوثرنور، صص ۱۱۴ تا ۱۳۹.
- قاسملو، فرید (۱۳۷۹) میراث علمی نیریزی، گزارش کنگره بزرگداشت فضلبن حاتم نیریزی/۲۷ و ۲۸ مهر ۱۳۷۸، شیراز: مرکز نشر دانشگاه شیراز، صص ۱۹۸ تا ۲۰۷.

- ستارهشناس و ریاضیدان نامدار ایرانی در سده سوم و اوایل سده چهارم مهشیدی زاده نیریز.
- مستشرقان غربی او را آناریتیوس نامیدهاند.
- تحصیلات مقدماتی در زادگاه.
- آغاز نهضت علمی اسلامی در بغداد در زمان منصور، ابوجعفر عبدالله (حکومت: ۱۵۸ - ۱۳۶ مهشیدی)، دومین خلیفه عباسی و اوج آن در زمان مأمون (حک ۲۱۸ - ۱۹۸ مهشیدی).
- مهاجرت به بغداد مقارن با حکومت المعتضد بالله (حک ۲۸۹ - ۲۷۹ مهشیدی) شانزدهمین خلیفه عباسی همزمان با عصر طلایی علوم در بغداد.
- فضل بن حاتم ظاهراً تا اواخر دوره مکتفی بالله (حک ۲۹۵ - ۲۸۹) هفدهمین خلیفه عباسی در بغداد بود.
- شهرت و آوازه او به دربار خلفای عباسی نیز رسید. در کتاب تنقیح المناظر لذوی الابصار و البصائر حکایتی درباره وی آمده که نشان میدهد ابوالعباس در آن زمان از موقعیت و منزلت علمی و اجتماعی بسزایی برخوردار بوده است. در آن کتاب آمده است:
«و قد شوهدت قوس فی زمن بعض الخلفاء و فیها طبقه سوداء فهال ذلک الخلیفه و من کان معه فروجع النیریزی و هو ابوالعباس الفضل بن حاتم شارح المجسطی فی ذلک و کان مع القوم، فاستکشف عن احوال النواحی الّتی کانت فی جهه الشمس عنهم فاخبر انّه قداجتمعت فی بعض تلک النواحی نمل سود لایحصی کثره فی قطعه عظیمه من الارض و تراکمت فحدس انّ الشمس قداشرقت علیها وانعکس الضوء عنها الی السحاب فحدث ذلک السواد و ذلک یتأتی علی اصل القوس لمن تأمل فان مثل تلک الصوره قد ترد الی البصر فی المنعطف بانعکاس».
ترجمه:
«در زمان یکی از خلفا، قوس و قزحی که در آن لایه سیاهی بود مشاهده شد. این مسئله، خلیفه و اطرافیانش را به وحشت انداخت. پس به ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی، شارح مجسطی که خود نیز در آن جمع بود، رجوع کردند. او علّت آن مسئله را بیان کرد و گفت».
شاید منظور از خلیفه در اینجا المکتفی بالله باشد.
- فضل بن حاتم در بغداد زیست و ظاهراً در همانجا نیز وفات یافت. تاریخ وفات او را در سال ۳۱۰ مهشیدی / ۹۲۲ میلادی گفتهاند. برخی دیگر وفات او را در حدود ۳۰۹ مهشیدی دانستهاند.
- عالمان و دانشمندان نامداری چون ابوریحان بیرونی، حکیم عمر خیام و خواجهنصیرالدین طوسی در آثار خود از نوشتهها و تألیفات ابوالعباس نیریزی بهره برده و به آراء و نظریات او استناد کردهاند.
- در منابعی چون الفهرست ابن ندیم (متوفی سده ۴ مهشیدی)، طبقات الامم قاضی ابوالقاسم صاعد بن احمد اندلسی (متوفی ۴۶۲ مهشیدی)، چهارمقاله نظامی عروضی سمرقندی (متوفی سده ۶ مهشیدی) و تاریخ الحکماء قفطی (متوفی ۶۹۶ مهشیدی) نیز او را ستودهاند.
- ابنندیم درباره او گفته است: «النیریزی و هو ابوالعباس الفضل بن حاتم النیریزی، ممن یشارالیه فی علم النجوم و سیما فی علم الهیئه»؛ یعنی این که ابوالعباس نیریزی در علم نجوم بهویژه هیئت انگشتنما و شاخص بود.
- مؤلف طبقات الامم او را ازجمله بزرگان و نامداران علم نجوم و هیئت خوانده و قفطی گفته است که او «فاضلی متقدم، در علم هندسه و هیئت و حرکات نجوم متبحر بوده». همچنین نظامی عروضی در چهارمقاله، شرح ابوالعباس بر المجسطی را «بهترین تفسیرها» و «بهترین شرحها» خوانده است.
- در منابع متقدم اسلامی تا سده هفتم مهشیدی، نام ابوالعباس آمده، امّا از آن زمان به بعد درباره او مطلبی نیامده است.
- تمامی محققان و پژوهشگران اسلامی و غربی، ابوالعباس را یکی از بزرگترین ریاضیدانان و منجمان دوره اسلامی دانستهاند. آلدومیهلی، او را «مفسّر بسیار مشهور آثار اقلیدس و بطلمیوس» خوانده است. شرح او را بر المجسطی معتبرترین شرحها دانستهاند؛ تا آنجا که گاهی نیریزی را بهطور مطلق «شارح مجسطی» خواندهاند و هرگاه بدون قید نام، «شارح مجسطی» گفته شود، منظور ابوالعباس نیریزی است.
- شرح ابوالعباس بر اصول اقلیدس از مهمترین و مشهورترین شرحهاست.
- او را نخستین سازنده اسطرلاب در جمع مسلمانان خوانده و گفتهاند که او ازجمله منجّمان زبردستی بوده که زیجهایی به روش سند و هند و زیجهایی به روش بطلمیوس و رصدهای جدید ترتیب داده بودند.
- شهرت ابوالعباس نیریزی جهانی است و همین امر سبب شده است که مدار ۱۹ جنوبی و نصفالنهار ۳۵۲ کره ماه به اسم او ثبت شود.
منبع:
شمس نیریزی، محمد جواد (1379) تاریخ و فرهنگ نیریز، نیریز: مجتمع فرهنگ هنری کوثر نور نیریز، صص 108 تا114
دکتر عبدالرسول خیراندیش
تاریخشناس و تاریخنگار ایرانی و استاد تمام دانشگاه شیراز

هر چند نیریز تاریخی بسیار طولانی دارد و آثاری از دورهی ماقبل تاریخ و دورهی ایران باستان در آن کشف شده است، همچنین آثاری از کارگاههای ذوب فلز در آن ناحیه یافت شده و به استناد الواح خزانه تخت جمشید نام آن نریه ایتشیه قید شده است، اما قدم گذاشتن در سرگذشت این دیار کهنسال، به عرصهی روشن و بدون ابهام تاریخ مربوط به ایران بعد از اسلام است. زیرا به عکس دوران باستان که تاریخ این ناحیه مسکوت گذاشته شده است، در دورهی اسلامی اخبار فراوانی دربارهی آن وجود دارد.
براساس اخبار فتوح اسلام که در منابعی، چون فتوحالبلدان بلاذری، فتوح اعثم کوفی، تاریخ طبری و دیگر منابع قرون نخستین اسلامی انعکاس یافته، سپاهیان مسلمان پس از فتح نواحی شاپور و استخر به سوی اردشیر خوره و دارابگرد سرازیر شدند. از جمله مسیرهای لشکرکشی آنان در این نواحی اصطهبان و نیریز بوده است. در اینجا هربد داماد یزدگرد سوم ریاست داشت. پس از مدتی کشش و کوشش، چون هربد جنگ را به ضرر خود دید تسلیم شد و به مصالحه با مسلمانان روی آورد. به دنبال آن گسترش دین اسلام در نواحی استخر، اردشیرخوره و دارابگرد آغاز گردید.
اما چون هربد و جانشینانش با مسلمانان صلح کرده بودند، حکومت آنان ادامه یافت. هرچند منابع در این خصوص تا حدی به ابهام سخن گفتهاند؛ اما براساس تحقیقات سکهشناسی، تا مدتها پس از ورود اسلام به نواحی مختلف فارس که در حدود سالهای ۲۰ مهشیدی صورت گرفته، در بعضی نواحی به خصوص اردشیر خوره نائب السلطنههای ساسانی با قبول صلح و اطاعت از مسلمانان، به حکومت خویش ادامه دادند. ضرب سکه از آنجا که نیازمند تشکیلات و قواعد خاصی بوده است، نشان میدهد که بسیاری از قواعد زندگی اجتماعی و اقتصادی فلات ایران در اینجا استمرار یافته است. اعراب مسلمان نیز که تا سالهای پس از بیستم هجری به فتوحات در خراسان و سیستان سند و آذربایجان مشغول بودند، از شرایط صلح در ناحیهی اردشیر خوره برای تمشیت امور اقتصادی فارس بهره بردند. این امر موجب شد در نواحی نیریز، اصطهبان، لار، داراب، یزد، سیرجان تا کرمان جوامع زرتشتی تا مدتها آزادانه به حیات خود ادامه دهند. چنانکه آتشکدهی کاریان به عنوان یکی از سه آتشکدهی مهم دوران ساسانی تا دهها سال بعد در منطقهی لار دایر بود. به تدریج که اسلامپذیری گسترش بیشتری مییافت، بخش عمدهای از دستاوردهای عملی و فنی ایرانیان و نیز زبان فارسی و تجارب اجتماعی و اقتصادی آنان در این ناحیه تداوم یافت و در خدمت جامعهی ایران دورهی اسلامی قرار گرفت. از جمله این علوم و فنون، دانش ریاضیات، علم نجوم، فنون و اصطلاحات نجومی و تقویمی ایرانیان رایج بوده است. این ناحیه که در مجاورت کویر مرکزی ایران قرار دارد از یک طرف فنونی، چون حفر کاریز که یک فن اصیل ایرانی است و نیز روشهای انتقال آب را که با ریاضیات و نجوم کاملاً بستگی دارد حفظ کرد که نمونههای بسیار روشنی از آنان را در نیریز میتوان دید و از طرف دیگر با مرکز بزرگ تمدن اسلامی- ایرانی در خراسان مرتبط بود.
در چنین زمینهای بود که در قرن سوم هجری، فضلبن حاتم نیریزی پا به عرصهی علم و دانش نهاد. بدون شک در شرایطی که علوم نجوم و ریاضی در نیریز رایج بوده و استفادههای علمی و عملی از آنها مطرح بوده است، دانشمندان و صاحبنظران پدید آمدهاند. فضل بن حاتم با در اختیار داشتن تجارب علمی و فنی ایرانیان، به بغداد مرکز خلافت عباسی رفت و آثار علمی خود را به ملل مسلمان عرضه کرد. داستان حل معضل رؤیت لکههای سیاه در قوس و قزح که موجب نگرانی خلیفهی عباسی شده بود مشهور است. ابوریحان بیرونی منجم و ریاضیدان بزرگ ایرانی در کتاب آثارالباقیه عن القرونالخالیه مینویسد که عوامل دیوانی دولت عباسی در امر انطباق وصول خراج با ماههای سال دچار اشکال شدند؛ لذا، چون از حل مشکل عاجز ماندند خلیفه موبد را فرا خواند و دربارهی تنظیم تقویم خراجی که نزد ایرانیان سابقهای طولانی داشت از او نظر خواست و موبد با ارائهی توضیحاتی مشکل را برطرف ساخت. با توجه به اینکه در بغداد، موبد و پیرو دین زرتشتی زندگی نمیکرده است و با توجه به اخبار فراوانی که درباره حل مشکلات نجومی در قرن سوم در بغداد به وسیلهی فضلبنحاتم گزارش شده است محتمل است که منظور از موبد، فضلبنحاتم باشد؛ زیرا تا مدتها پس از فتوح اسلام در نواحی شرقی فارس، به هر عالم و دانشمندی موبد میگفتند و این لقب خاص زعمای دینی زرتشتی نبوده است.
پینوشت:
*-عنوان اصلی این مقاله «یاد و نام نی ریز در تاریخ میانه ایران» است که در ویژهنامه کنگره بزرگداشت فضل بن حاتم نیریزی به چاپ رسیده و ما بخشهایی از آن را با عنوان جدید آوردهایم. منابع نوشتار دکتر خیراندیش در آن ویژهنامه آمده است.

میدان فضل نیریزی
دکتر پرویز ورجاوند ناصری
استاد دانشگاه تهران، باستانشناس و وزیر فرهنگ و هنر در دوران نخستوزیری بازرگان(2)

در دوران بعد از اسلام دانش ستارهشناسی در ایران با بهره داشتن از پژوهشهای گسترده دوران پیش از اسلام و بهویژه عهد ساسانیان از اعتبار و موقعیتی چشمگیر برخوردار بوده و دانشمندان بزرگی در پهنه گسترده ایران بزرگ به کار پژوهش و رصد کردن و تنظیم جدولهای مختلف اشتغال داشته و بر توان این دانش گسترده که با دانشهای مختلف رشته ریاضی و فیزیک پیوندی ناگسستنی داشته میافزودهاند.
چنانکه به اعتباری موفقیتهای چشمگیر و ارزشمند ستارهشناسان رصدخانه مراغه در بنای واحدهای مختلف آن مجموعه، ساختن ابزارهای گوناگون و دستیابی به محاسبات بسیار دقیق را باید حاصل تلاشهای مستمر پیشینیان آنها دانست که هریک به سهم خویش نقشی مؤثر و مهم در گشودن افقهای جدید در این رشته معتبر داشتهاند.
این دانشمندان بزرگ فرزندان بخشهای مختلفی از ایران بزرگ بهشمار میرفتند که در جای جای این سرزمین کهنسال و فرهنگپرور به کار پژوهش و آفرینش مشغول بودند و از یافتههای یکدیگر بهرهمند میشدند.
از میان آن جمع پرشمار چهرههایی، چون محمد بن جابرخافی، خالد مروزی (امروزی)، خوارزمی، احمدبن محمد راوَندی، ابومشعر بلخی، فرغانی، نیریزی، عبدالرحمان صوفی رازی، خجندی، کوشیار گیلانی، ابوریحان بیرونی، ابن سینا و خیام از عظمت و اعتبار بسیار والایی برخوردارند و یافتههای پرارزش آنها در دانش ستارهشناسی جایگاهی بلند در مجموعه دانش بشری به شمار میرود.
چهره پرآوازهای، چون نیریزی از اعتبار چشمگیر برخوردار بود. ابن ندیم درباره دانش او چنین مینویسد که «نیریزی در علم نجوم و به ویژه در علم هیئت انگشتنما بود». سارتن نویسنده بزرگ تاریخ علوم، رساله «اسطرلاب کروی» نیریزی را اثری استادانه یاد میکند و آن را بهترین کتابی معرفی میکند که مسلمانان درباره اسطرلاب نوشتهاند.
دو زیج معروف «زیج کبیر» و «زیج صغیر»، را ابن ندیم و قفطی به او نسبت دادهاند؛ بنابراین میتوان گفت نیریزی که در قرن سوم تا دهه اول قرن چهارم میزیست، یکی از درخشانترین چهرههای دانش ستارهشناسی ایران به شمار میرفت و پژوهشها و رصدها و زیجهای تنظیمی او نقشی مؤثر در پیشرفت این دانش و توفیق دانشمندان رصدخانه مراغه در پیشبرد هرچه وسیعتر دانش ستارهشناسی جهان امروز برعهده داشته است.
در نوشتهها و متون تاریخی چنین آمده که پس از انتخاب مراغه بهعنوان پایتخت توسط هلاکو، پس از فتح بغداد، بر اثر تقاضا و یا به تشویق حکیم دانشمند بزرگ ایرانی «خواجه نصیرالدین طوسی»، موجبات ایجاد یکی از معتبرترین مراکز علمی جهان یعنی رصدخانه مراغه به دستور هلاکو فراهم میآید.
خواجه نصیر طوسی بنیانگذار رصدخانه مراغه بر آن بود تا با برپایی این مرکز، ترتیبی دهد تا پس از حمله ویرانگر مغول و آشفتگیهای مربوط به آن رویداد سهمگین، کانون امن و فعالی برای گرد آمدن دانشمندان معتبر زمان فراهم آورد. باشد که چراغ پژوهشهای علمی در ایران زمین همچنان روشن و پرفروغ بماند و به خاموشی نگراید. او کوشید تا مجموعه فراوانی از کتابهای علمی زمان را از سراسر دنیای آن روز گرد آورد و به این مرکز علمی انتقال دهد و مرجع علمی کمنظیری را فراهم آورد. رصدخانه مراغه را به حق باید یکی از چند مرکز معتبر پژوهشی جهان تا پیش از دوران نوزایش (رنسانس) در زمینه علومی، چون فیزیک، ریاضیات، اپتیک (نورشناسی) و ستارهشناسی به شمار آورد.
نوشتههای تاریخی سال آغاز بنای رصدخانه را ۶۵۷ مهشیدی ذکر کردهاند. اندکی بعد به نوشته همین منابع نخستین نتیجه بررسیهای این مرکز علمی در سال ۶۶۳ مهشیدی به نام «زیج ایلخانی» انتشار مییابد.
بنا بر تحقیقاتی که انجام گرفته در محل رصدخانه مراغه به اعتباری برای نخستین بار با یک مجتمع پژوهشی و آموزشی برخورد میکنیم که واحدهای زیر را شامل بوده است:
۱- برج مرکزی رصدخانه و واحدهای نجومی وابسته به آن.
۲- مدرسه برای آموزش محققان جوان در زمینههایی چون: ریاضیات، فیزیک، نور، نجوم و غیره.
۳- کتابخانه. درباره عظمت این کتابخانه منابع مختلف رقم چهار صد هزار جلد کتاب را در آن یاد میکنند.
۴- سرای استادان و پژوهشگران.
پینوشت:
*-عنوان اصلی این مقاله «سخنی چند درباره کاوش رصدخانه مراغه» است که در ویژهنامه کنگره بزرگداشت فضل بن حاتم نیریزی به چاپ رسیده و ما بخشهایی از آن را با عنوان جدید آوردهایم.
۲- (۱۱ اردیبهشت ۱۳۱۳ - ۱۹ خرداد ۱۳۸۶)

فضل بن حاتم نیریزی بیشتر عمر خود را در سدة سوم مهشیدی گذرانده است. گرچه از فعالیتهای علمی او اطلاعات نسبتاً قابل توجهی در دست است، ولی از شرح زندگی شخصی این دانشمند علم ریاضی و نجوم همیناندازه میدانیم که در نیریز متولد شده و احتمالاً دوران کودکی و نوجوانی را در زادگاه خود گذرانده. ایام شکوفایی علمی و اشتهار او در بغداد سپری شده و حدود ۳۱۰ مهشیدی در آن شهر درگذشته است. در این مقاله نمیخواهیم زندگی شخصی و علمی فضل نیریزی را به تفصیل بررسی کنیم. بحث کلی درباره آثار او را میتوان در منابع موجود مطالعه کرد (برای نمونه، به مقاله آقای محمدعلی پیشاهنگ در فصلنامه فرهنگ فارسی و منابع آن مراجعه کنید). تجزیه و تحلیل آثار علمی او هم در قلمرو کار تخصصی علمای نجوم و ریاضی است. از این رو، محور اصلی بحث در مقالة حاضر تأملی بر شرایط تاریخی- اجتماعی زمانة فضل بن حاتم و تشخیص جایگاه علمی او در روند تحولات علمی در سطح داخلی و بینالمللی است که آن را همراه با نگرشی تطبیقی بین روزگار او و دوران رنسانس اروپا و پیوندهای آنها با یکدیگر دنبال میکنیم.
فضل نیریزی همزمان با محمد زکریای رازی و ابونصر محمد فارابی بوده و، چون هر سه دانشمند در یک دورة زمانی و در یک شهر (بغداد) میزیسته و شخصیتهای برجسته و نامداری بودهاند، احتمال میرود که یکدیگر را ملاقات کرده باشند و یکی از دیگری تأثیر پذیرفته باشد. ذبیحاله صفا در معرفی ریاضیدانان معروف قدیمی ایرانی در دورة اسلامیمینویسد: نخست احمد بن عبداله حاسب مروزی [حبش حاسب](وفات ۲۲۰ یا ۲۵۰ مهشیدی) است، سپس نوبت به ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی (وفات ۲۳۲ مهشیدی) میرسد که از بزرگترین علمای ریاضی دنیای قدیم است، و بعد از خوارزمی، از میان علمای بزرگ باید از ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی (وفات حدود ۳۰۹ مهشیدی) یاد کرد که شرحی بر کتاب بطلمیوس نوشته است (صفا، ص ۶۸ - ۶۹).

دایرهالمعارف فارسی مصاحب نیز در میان معروفترین محققین دوره اسلامیکه درباره اسطرلاب کروی صاحبنام بودهاند، به ترتیبِ زمانِ زندگی، ابن لوقا، نیریزی، و ابوریحان بیرونی را نام میبرد (دایرهالمعارف فارسی مصاحب، ج ۱. ص ۱۳۶).
ابوریحان بیرونی برای محاسبه محیط کرة زمین، روشی را ابداع کرده و از طریق رصدکردن خورشید بر قلة کوهی مشرف بر دشتی هموار در کنار دریا، این محاسبه را انجام میدهد، ولی از آنجا که احتمالاً این روش بیش از این که تجربی باشد، به گفتة خود او روشی ذهنی بود که باید با برهان صحت آن اثبات شود، در کار خود دچار تردید شده و مینویسد: «آنچه ما را در بیان این روش جرئت داد، گفتة ابوالعباس نیریزی به نقل از ارسطولس [ارسطوتلس = زبان یونانی]است... (نلیّنو، ص ۳۶۲ - ۳۶۳، نقل قول مسقیم ازکتاب خطی اسطرلاب ابوریحان در کتابخانة برلین).»
همچنین مطالعات پژوهشگران نشان میدهد که ابوریحان در کتاب «قانون مسعودی»، خیام در رسالة «مصادرات» و خواجه نصیرالدین طوسی در کتاب «شکل القطاع» از نیریزی نقل قول کردهاند (قربانی، ص. ۵۱۳). منظور از ذکر این نکات، شناخت دقیقتر جایگاه علمیفضل نیریزی در دوران شکوفایی فرهنگ شرق اسلامی و تأکید بر میراث گرانبهایی است که امثال او از خود به یادگار گذاشتهاند.

رساله فى احداث الجوّ
(اثر ابوالعباس نیریزی)
ابن ندیم این اثر را نام برده و گفته است: «الّفه للمعتضد ». قفطى نیز در تاریخ الحکماء همان مطلب ابن ندیم را تکرار کرده است . به تبع ابن ندیم دیگران نیز گفته اند که ابوالعباس نیریزى این اثر را براى معتضد نگاشت.
نیریزی در زمانهای زندگی میکند که در این سوی خاک و بویژه در بخارا، خراسان، ری، و بغداد نهضت خردگرایی و دانش پژوهی دوران درخشانی را میگذراند. این وضعیت فرهنگی و فکری سدة سوم و چهارم مهشیدی از بعضی جنبهها با دوران رنسانس اروپا که حدود ۵۰۰ سال بعد از آن و در قرنهای ۱۶ و ۱۷ میلادی روی داد، قابل مقایسه است. ویل دورانت پس از بحث دربارة نهضت ترجمه و جنبش علمگرایی در بغداد در سدههای سوم و چهارم مهشیدی مینویسد: «نهضت علمی اسلام هم از لحاظ مقدمات - رواج تجارت و کشف گنجینههای یونان - و هم از لحاظ نتیجه - رونق علم و هنر - درست همانند رنسانس ایتالیا بود». (دورانت، ص ۳۰۸). یکی از عوامل مؤثر این رویداد، از هم پاشیدن خلافت خودکامه و فرسودة بنیامیه در شام و انتقال حکومت به بنیعباس و بنا نهادن شهر بغداد و جابهجایی حکومت به این شهر بود. خلافت بنی عباس که به کمک ایرانیان بر سر کار آمد، ضعیفتر از آن بود که بتواند استبداد خشک بنیامیه را که متکی بر قومگرایی افراطی بود ادامه دهد و ناگزیر بود در برابر ایرانیان و نیز پیروان ادیان مسیحی و یهودی، سیاست مدارا در پیش گیرد. در این شرایط، بغداد کانون برخورد فرهنگها و نظرگاههای مختلف و چارسوق بازرگانی شرق بود. در اینجا نه تنها متفکران مسلمان بلکه دانشپژوهان یهودی (مثل ابن لوقا) و مسیحی (مثل حنین بن اسحاق) دور هم گرد آمدند (لوکاس، ص ۳۵۶ - ۳۶۲). ترجمة آثار علمی از زبانهای سانسکریت، پهلوی، یونانی و سریانی به عربی محفل پر رونقی به وجود آورد که به آن نهضت ترجمه گفتهاند، و فضل بن نیریزی در چنین محفلی پرورش یافته و شخصیتی برجسته و نامیشده است.

نام این اثر در هیچ یک از منابع متقدم و متأخر نیامده، امّا نسخهاى از آن به شماره ۱۵ / ۲۰۳۱ در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران موجود است.
چنانکه ابوالعباس خود در آغاز این کتاب گفته، این اثر را به فرمان المکتفى باللّه خلیفه عباسى نوشته است. این اثر به همان شیوه قدیم به صورت: «من کلام ابى العباس الفضل بن حاتم» و «قال الفضل بن حاتم» نگاشته شده است. این نسخه در ۱۶ ربیع الاوّل سال ۱۰۳۱ ه . ق. توسط اسفندیار مازندرانى کتابت شده است.
در قرن سوم مهشیدی، حنین بن اسحاق، طبیب نسطوری، ترجمه دهها کتاب و رساله را از یونانی به سریانی و به عربی انجام داده است. در سال ۲۱۵ مهشیدی به تقلید از کتابخانههای کهن اسکندریه، انجمن علمیبه نام «بیت الحکمه» در بغداد تأسیس شد و مأمون با گشادهدستی از آن حمایت میکرد. حنین بن اسحاق برجستهترین مترجم عضو این انجمن بود و گروهی از دانشمندان به صورت دستیار زیرنظر او به ترجمه و تحقیق مشغول بودند. گفته میشود پسر او اسحاق بن حنین، حجاج یوسف مطر و فضل بن حاتم [نیریزی]به ترجمه کتاب المجسطی بطلمیوس و اصول اقلیدس همت گماشتند (ویل دورانت، ص ۳۰۸ و دایره المعارف فارسی مصاحب، ج ۲، ص ۲۶۵۹).
شاید هم هرکدام از اینها در زمانهای متفاوتی در این انجمن فعالیت میکردهاند. نکته مهم این که این فعالیتها نسخهبرداری یا ترجمه محض نبوده بلکه عموماً با حاشیهنویسی، بسط و شرح مطالب اصلی همراه بود. چنانچه خوارزمی و فارابی نیز نوابغی از این زمرهاند. شرحی که نیریزی بر کتابهای اصول هندسه اقلیدس و هیئت بطلمیوس (مگا سونتاکسین ماتماتیکی - یعنی تألیف بزرگ تعلیمی ریاضی - به زبان عربی معروف به المجسطی) نوشت، باعث شد که نیریزی را بطور کلی، «شارح المجسطی» بنامند. وی همچنین دو اثر معروف یعنی زیج کبیر (بر پایه روش نجومیهندیان) و زیج صغیر (بر اساس سنت هیئت یونانی) تدوین کرد، یعنی این که فضل پایگاه علمیجهان شمولی داشت.
نهضت علمیروزگار نیریزی در قرن چهارم مهشیدی همچنان ادامه یافت و نامآورانی همچون بیرونی و ابنسینا را پروراند که در اوج این جنبش فرهنگی قرار داشتند. پژوهشگران برای تشریح روند ترقی و تنزل علم در سیر تحولات فرهنگ اسلامی، فهرستی از مجموع کتابهای مهم و شناخته شدهای را تهیه کردهاند که از قرن اول تا دوازدهم مهشیدی (یعنی زمانی که این میراث علمیبه غرب راه یافت) تدوین شده است. ما با استفاده از تعداد کتابهای تدوین شده در هر قرن روند ترقی و تنزل جنبش علمیرا ترسیم نمودهایم.
مشاهده میکنیم که قرن چهارم اوج شکوفایی علمیو فرهنگی در شرق اسلامیاست. در این قرنها، نه تنها تعداد کتابهای تدوین شده متفاوت بوده، بلکه محتوا و رشته تخصصی آنها نیز تفاوت داشته است. چنانچه در قرن اول بیشتر کتابها لغوی و در زمینه شعر و خطابه بوده، در قرن سوم و چهارم بیشتر کتابها فلسفی، ریاضی و نجوم، جغرافی و علوم طبیعی بوده - گو این که شاهنامه فردوسی هم در همین مقطع به وجود آمده است - و از قرن ششم به بعد کتابهای نظری، عرفانی و ادبی تدوین شده است.
اما چنانکه میدانیم و نمودار فوق نشان میدهد، دوران شکوفایی علمی و فرهنگی شرق به دلایل مختلف دوام نیاورد و در کشاکش جریانهای علمستیز تاریخی، امواج و انوار آن از اواخر قرن پنجم سیر افولی و نزولی پیمود و با حمله مغول در اوایل قرن هفتم آسیب کلی دید. با این وجود میراث علمیآن دوران که برآیندی از دستاوردهای علوم هندی، ایرانی، اسلامی-عربی و یونانی بود در گنجینة تاریخ حفظ شد تا پس از جنگهای صلیبی و ضعف سلطة حکومت کلیسایی (دوران انجماد فکری اسکرلاستیک) در قرن ۱۲ میلادی که نسیم آزاداندیشی وزیدن گرفت و کنجکاوان و دانش پژوهان اروپایی به آن میراث گرانبهای بشری دست یافتند.
محققان غربی اعتراف دارند که علم ریاضی از شرق به اروپا رفته است (آرنولد، ص:۲۵). برتراندراسل اظهار میدارد در سراسر قرون وسطی که اروپا در دوران انجماد فکری به سر میبرد، عملاً مسلمانان بودند که سنت تمدن بشری را به پیش بردند و هر معرفت علمی را که صاحب نظرانی، چون راجر بیکن (Roger Bacon، ۱۲۱۴ - ۱۲۹۴) کسب کردند از مسلمانان اقتباس شده بود (راسل، ص ۷). به گفته هنری لوکاس در اروپای قرون وسطی، علم پژوهی به انحطاط گرایید و اروپاییان از میراث علمی استادان باستان خودآگاهیاندک و ناقصی داشتند. اما در این دوران تاریک تاریخ اروپا، دانشمندان مسلمان (و گاهی هم مسیحیان و یهودیان) دانش یونانی را به زبان عربی برگرداندند و شرح و تفسیرهایی بر آنها افزودند و به حفظ آن همت گماشتند تا اروپاییان پس از بیداری از یک خواب هزار ساله آمادگی استفاده از دستاوردهای علمی را پیدا کردند (لوکاس، ج ۱، ص ۳۶۱)؛ و این کار از طریق ترجمه مجدد آثار عربی به زبان لاتینی و دیگر زبانهای اروپایی میسر شد و بسیاری از آثار علمیگذشته از نو در اختیار آنها قرار گرفت. برای نمونه، شرح مجسطی و شرح اصول اقلیدس و رساله سمتالقبله و احتمالاً بعضی دیگر از آثار نیریزی به زبانهای اروپایی ترجمه شد.
یکی از پرکارترین مترجمان گرارد کرمونایی (۱۱۱۴- ۱۱۸۷ م) بود که بیش از ۷۰ اثر را از زبان عربی به لاتین ترجمه کرد. به استناد گفته جرج سارتون، شرح اصول اقلیدس نیریزی یکی از آثاری است که گرارد به لاتین ترجمه کرد و سپس قرنها پس از مرگ او در سال ۱۸۹۹ در لایزپگ در ۴۲۰ صفحه چاپ و منتشر شد (سارتون، ج ۲، ص ۱۴۶۱). اشاره میکنیم که گرارد کریمونایی فقط مترجم از زبان عربی به لاتینی بود و خلاقیتی علمی از خود نداشت. اما آدمی سختکوش بود و او را مترجم اعصار نامیدند. رستاخیز ترجمة لاتین که گرارد مظهر آن بود، بطور کلی رستاخیزی علمی به شمار میآمد (همان مأخذ، ص ۱۳۶۵ - ۶۶). سارتون مینویسد: بزرگترین حادثه نجومی در قلمرو مسیحیت لاتینی، ترجمه مجسطی بطلمیوس بود... و تا مدتها در مغرب زمین مجسطی را بیشتر از راه ترجمه گرارد میشناختند که در سال ۱۱۷۵ میلادی انجام شد (همان مأخذ، ص ۱۵۲۵). این کتاب تا سال ۱۵۴۳ که سال انتشار گردش افلاک آسمانی کپرنیک است، در نجوم و هیئت معتبر شناخته میشد (مصاحب، ج ۲، بخش ۲، ص ۲۶۵۹). به عقیدة مهدی فرشاد، تحول علمی در اروپا از هیأت بطلمیوسی به منظومة کپرنیکی و کپلری، بیواسطه و جهشی صورت نپذیرفت، بطوری که سهم دانشمندان اسلامی بویژه ابوریحان بیرونی و خواجه نصیرالدین طوسی را نمیتوان نادیده گرفت (فرشاد، ج ۱، ص ۲۰۳ - ۲۰۸).
البته این سادهاندیشی است که دچار هیجان غیرعلمی شده و مثلاً ادعا کنیم اگر آثار نیریزی نبود، کپلر و کپرنیک و گالیله هم پرورده نمیشدند. از سوی دیگر این نیز غیر منطقی و غیر علمی است که تصورشود میراث علمی گذشتگان فاقد ارزش علمی بوده و گالیله و کپرنیک و کپلر فقط به اتکاء استعداد شخصی و خلاقیتهای خودشان جهان را تکان دادند. همان طور که نیریزیها از میراث علمی هند و ایران و یونان و از آثار بطلمیوسها و خوارزمیها برخوردار شدند، و میراث گذشتگان را غنیتر کرده و به بیرونیها و خواجه نصیرها تحویل دادند، گالیلهها نیز از میراث گذشتگان شرق و غرب بهره گرفتند. نبوغ همه آنها درکوشش و پشتکار سنجیده و بهرهگیری و درک میراث گذشتگان و بسط و گسترش آنها نهفته است. علم ذاتاً پدیدهای پویاست و آنها که درک و اندیشه پویایی دارند میتوانند با خلاقیت و نوآوریهای خود در پویایی علم و پربارترکردن دستاوردهای علمی اثرگذار باشند. بدیهی است هر نسل از نوابغ جهان در برش تاریخی ویژهای میزیسته و از میراث علمی متفاوتی از لحاظ کمی و کیفی برخوردار بوده است.
نکتة پایانی این که گرایش و افتخار تعصبآمیز نسبت به نیریزی داشتن و همواره دیروزیها را تجلیل و تکریم کردن، ممکن است نه تنها سودی نداشته باشد بلکه از نیریزیها اسطورهای ایستا میسازیم که به قول بزرگان «نقض غرض» است. شایستهتر و منطقیتر آن است که از روش و عملکرد آنها الگو بگیریم و راه را بر پویایی اندیشة نیریزی، که همواره میخواهد دریچهای به فردا باز کند، نبندیم.
زمانه از رخ فردا کشید بند نقاب
معاشران همه سرگرم بادهی دوشند
فضل نیریزی شخصیتی برجسته و قابل احترام است. ولی مهمتر از او عملکرد و روش اوست. مبادا تجلیل از بزرگان علم و ادب و هنر به ایستایی اندیشه بیانجامد. ما هنوز در ترجمههایی که میکنیم راه و رسم نیریزی را دنبال نمیکنیم. او از علم خوارزمی فقط نسخهبرداری نمینمود و اصول هندسه اقلیدسی و هیئت بطلمیوسی را فقط ترجمه نمیکرد. بلکه همواره میکوشید در حاشیه یا تشریح گامی از آنها فراتر رود. معیار و ترازوی او هم برای ترجمه، تنها اجرای یک توصیه صوری نبود که امروز به آن پای بندیم؛ و هنوز هم هر علمی را که از غرب گرفتهایم ترجمهای و عاریتی است و تا بومی شدن آن فاصله داریم. بنابراین، هنوز نمیتوانیم ادعا کنیم که پیرو سنت علمی نیریزی و گالیله هستیم. اگر خیلی کوشش کنیم و پرکار باشیم راه گرارد ایتالیایی را میپیماییم.
پی نوشت:
* ایشان از همشهریان نیریزی، عضو بازنشسته هیأت علمی دانشگاه اهواز (استاد تمام)، رئیس پیشین هیئت مدیره انجمن جامعهشناسی ایران، و سردبیر پیشین مجله انجمن میباشند.
فهرست منابعی که از آنها استفاده شده
۱- آرنولد، ت؛ و گیوم، آ. (بیتا) میراث اسلام یا آنچه مغرب زمین به ملل اسلامی مدیون است، ترجمه: مصطفی علم، بینا.
۲- بیرشک، احمد (۱۳۷۴) خلاصه زندگینامه علمی دانشمندان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
۳ - پیشاهنگ، محمد علی (پاییز و زمستان ۷۴) ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی، مجله فرهنگ فارس، سال دوم، شماره ۷ و ۸، صص ۱۸۵ - ۱۹۶.
۴ - دورانت، ویل (۱۳۷۱) تاریخ تمدن، جلد چهارم، عصر ایمان، ترجمه: ابوطالب صارمی، ابوالقاسم پاینده، ابوالقاسم طاهری، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
۵ - راسل، برتراند (۱۳۵۱) جهان بینی علمی، ترجمه: حسن منصور، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
۶ - سارتون، جرج (۱۳۵۵) مقدمه بر تاریخ علم، ترجمه: غلامحسین صدری افشار، جلد دوم، بخش اول، تهران: انتشارات وزارت علوم و آموزش عالی.
۷ - صفا، ذبیح اله (۱۳۴۷) تاریخ علوم و ادبیات ایرانی، تهران: انتشارات ابن سینا.
۸ - غزنی، سرافراز (۱۳۵۶) اسطرلاب یا شمارشگر نجومی، تهران: وزارت علوم و آموزش عالی.
۹ - فرشاد، مهدی (۱۳۶۵) تاریخ علم در ایران، جلد اول و دوم، انتشارات امیرکبیر.
۱۰ - قربانی، ابوالقاسم (۱۳۶۵) زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی از سدة یازدهم هجری، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
۱۱ - لوکاس، هنری (۱۳۶۹) تاریخ تمدن: از کهنترین روزگار تا سدة ما، جلد اول و دوم، ترجمه: عبدالحسین آذرنگ، تهران: انتشارات کیهان.
۱۲ - میر، محمدتقی (۱۳۶۸) بزرگان نامی پارس، جلد اول و دوم، شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.
۱۳ - نلّینو، کرلوا اَلفونسو (۱۳۴۹) تاریخ نجوم اسلامی، ترجمه: احمد آرام، تهران: کانون نشر پژوهشهای اسلامی.

اثبات قضیه فیثاغورث توسط
فضل نیریزی
آقای پرویز شهریاری در مقاله «ریاضیات شرق میانه و نزدیک در قرونوسطی» در مجله سخن علمی، نشریه علمی و فنی و در مقاله «نقش دانشمندان ایرانی در پیشرفت ریاضی» در گوشهای از سیمای تاریخ تحول علوم در ایران، به اثبات معمولی قضیه فیثاغورث توسط ابوالعباس اشارهکرده که در اینجا عیناً نقل میکنیم: «در قضیه فیثاغورث باید ثابت کرد مربعی که روی وتر مثلث قائمالزاویه ساخته میشود برابر است با مجموع مربعاتی که روی اضلاع مجاور به زاویه قائمه ساخته میشود، نیریزی مربع ABCD را روی وتر رسم کرد و روی هر یک از اضلاع این مربع، مثلث مفروض را فرض کرد بهطوریکه دوتای آنها در خارج و دوتای دیگر در داخل مربع قرار گیرند. دو مثلثی را که در داخل مربع ساختهایم از آن حذف میکنیم و در عوض دو مثلثی را که در بیرون مربع ساختهشده به آن اضافه میکنیم؛ ششضلعی AFGCHE به دست میآید که با مربع ما معادل است. در ششضلعی بهدستآمده، دو مربع تشکیلشده که برابر با مربعهاییاند که روی اضلاع مجاور به زاویه قائمه ساخته میشوند. علاوه بر آن، در شرح اصول اقلیدس، به اثبات اصل زیر پرداخته است:
«مکان هندسی نقاطی از صفحه که از یک خط مستقیم به یکفاصله بوده و در یکطرف آن واقع باشند، یک خط مستقیم است». به گفته آقای شهریاری، «این فرض در حقیقت معادل با فرض پوستولات پنجم اقلیدس است. در هندسه لباچوسکی، مکان چنین نقاطی خط مستقیم نیست، بلکه یک خط منحنی است، نیریزی در بحث خود نظریه نسبتها را هم موردتوجه قرار داده است».
سارتن در مقدمه بر تاریخ علم گفته است: نیریزی اصطلاح ظل معکوس را که معادل تانژانت است بهعنوان یک خط مثلثاتی مستقل بهکاربرده است (امّا قبل از وی حبش حاسب نیز این اصطلاح را بهکاربرده بود).