مدرس میانه‌رو اما قاطع
جمعه دهم آذر سالروز شهادت آیه‌ا...سیدحسن مدرس بود به همین لحاظ به گوشه‌هایی از فعالیتهای سیاسی و شخصیتی ایشان اشاره می‌نماییم. علی‌رغم اینکه شاید تصور شود ایشان فردی تندرو بوده اما در فراز و نشیبهای بسیار سخت اواخر دوره قاجاریه و سلطنت احمدشاه، کودتای اسفند ١٢٩٩ خورشیدی سیدضیاءطباطبایی و رضاخان با حمایت انگلیس، رفتن احمدشاه به اروپا و برنگشتن او، در دست‌گرفتن اوضاع سیاسی و امنیتی داخلی به وسیله رضاخان با عنوان سردار سپه و وزیر جنگ، راه‌انداختن موج جمهوری‌خواهی توسط اطرافیان رضاخان به منظور حذف نظام پادشاهی و به قدرت رساندن رضاخان به عنوان رئیس جمهور، نهایتاً بردن ماده واحدهای به مجلس برای خلع قاجاریه از سلطنت و تغییر موادی از قانون اساسی، رفتار مدرس بسیارعقلانی، هوشیارانه همراه با اعتدال و ندادن بهانه به دست‌افراد فرصت طلب که درصدد راه‌انداختن هیاهو علیه مدرس بودند، بوده است. مدرس با تغییر نظام سیاسی ایران از پادشاهی به جمهوری به علت اینکه می‌دانست هدف این طرح به قدرت‌رساندن رضاخان است، مخالف بود و به همین خاطر در روز ٢٨ اسفند ١٣٠٢ خورشیدی دکتر حسین بهرامی در مجلس به مدرس سیلی زد؛ اما مدرس با تمام توان از نمایندگان همراهش خواست که هیچ‌عکس‌ا‌لعملی نشان ندهند تا هیاهویی راه نیفتد و آنها از آب گل آلود ماهی نگیرند. این درایت مدرس موجب‌شداکثریت مجلس که هوادار جمهوری بودند، تغییر عقیده دهند و به دسایس پشت پرده پی ببرند واز مدرس حمایت کنند.
دکتر میلیسپو که به دعوت دولت مأمور کنترل مسائل مالی ایران بود و صرفاً براساس قانون عمل می‌کرد و جلو مفاسد مالی را می‌گرفت مورد حمایت مدرس بود. زمانی که رضاخان به عنوان وزیر جنگ اجازه نظارت مالی روی بودجه وزارت جنگ به او ندادمیلیسیو استعفا داد اما مدرس او را منصرف کرد و تشویق کرد به کارش ادامه دهد. مرحوم مدرس به اومی‌گفت: «بگذار سردار سپه هر چه میل دارد از وزارت جنگ بخورد، زیاداصرار مکن، با او مدارا کن، زیرا می‌ترسم باقی وزارتخانه‌ها نیز مانند وزارت جنگ شود»(١)
میلیسپو پس از رفتن از ایران کتابی منتشر و فساد رضاخان را افشا و از مدرس تجلیل کرد وساده‌زیستی او را ستود: «پیشوای شهیر علمای مجلس مدرس است که اخیراً به سمت نائب رئیس اول انتخاب شده. این صفت مدرس زبانزد عام و خاص است که به پول اعتنایی ندارد. مدرس در یک خانه ساده که باغچه خالی از زینتی دارد و اثاثه آن عبارت از حصیر وکتاب و نیمکت چوبی است زندگی می‌کند.»(٢)
ونهایتاً اینکه مدرس قاطعانه با خلع قاجاریه از سلطنت و تغییر مواد قانون اساسی که گام اصلی در جهت پادشاهی رضاخان بود با صراحت مخالفت کرد وبا ماده واحدهای که در این زمینه مطرح شد، مخالفت کرد و در حین مذاکرات مربوط به این طرح چندبار تذکر داد که این موضوع خلاف قانون اساسی است و در حالی که مجلس را ترک می‌کرد گفت: «صد هزاررأی هم بدهید خلاف قانون است.»(٣)
او با تمام توان مخالف دیکتاتوری و استبداد رضاشاهی بود به همین خاطر به کاشمر تبعید شد وبه دستور رضاشاه بوسیله دومأمور شهربانی به شهادت رسید.
آری مردان بزرگی در ایران فدای دمکراسی خواهی و آزادی طلبی شدند که یکی از برجستگان آنان شهیدسیدحسن مدرس است. نام و یادشان همیشه بر تارک تاریخ آزاداندیشان خواهد درخشید.
شادو سالم وموفق باشید
پی‌نوشت:
١- بهار، ملک الشعرا (١٣٨٨) تاریخ‌مختصر احزاب‌سیاسی‌ایران، جلد دوم، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ص ١٨٨.
٢- همان، ص ١٨٩.
٣- همان، ص ٣٣٩.
