زندگی و زمانه امام صادق(ع)
١٧ ربیع‌الاول مصادف است با ولادت پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد(ص) و دانشمند بزرگ و کاشف‌الحقایق حضرت امام صادق(ع). با تبریک این عید فرخنده به خواننگان گرامی، در نوشتار زیر به بررسی ابعادی از زندگی و زمانه امام صادق(ع) پرداخته شده که می‌خوانید.
****
لقب رئیس مذهب شیعه، بدین جهت برای امام ششم شیعیان شهرت یافت که معارف شیعی در دوران ایشان و در سایه تعالیم حضرتش، فرصت انتشار یافت و با تربیت شاگردانی دانشمند، ذخیره علمی بزرگی برای امت برجا گذاشت. حرکت علمی او آن سان گسترش یافت که سراسر مناطق اسلامی را دربر گرفت و مردم از علم او سخن‌ها می‌گفتند و شهرتش در همه شهرها و دیارها پیچیده بود. مهمترین فعالیت‌های امام صادق(ع) چه بود؟
سازماندهی فکری مکتب:
مجلس درس تشکیل دادند و در آن به شاگردان فهماندند که ماچه می‌گوییم. نظر ما در دین و مذهب چیست؟ بخش مهمی از احادیث و علوم قرآنی را براساس شیوه علمی عرضه کردند و نشان دادند که کدام فرقه تا کجا درست و استوار سخن می‌گوید و در کجا راه باطل را می‌پیماید.
تشکل و وحدت افراد:
خدمت دیگر ایشان تربیت شاگردانی بود که هرکدام در رشته‌ای از علوم صاحبنظر بودند. او کوشید در عرصه حیات اجتماعی لااقل در سطحی محدود در مرز شاگردان خود اخلاق را حکومت دهد. دست پرورده‌های ایشان که بعداً در گوشه و کنار کشور اسلامی به فعالیت پرداخته بودند موقعیت خود و روش حیات اسلامی را دریافته و آن را در جامعه ترویج می‌کردند. ایشان حتی در مواردی به صورت عملی مردم را به وحدت و اخلاق می‌خواندند و درگیری‌های آنان را از میان می‌بردند.
گشودن باب اجتهاد:
امام تحرک خاصی در دنیای علم و فقه پدید آورد و شاگردان خود را وادار کرد که شیوه تحقیق و بررسی و استنباط را به‌کار گیرند و از قیاس برحذر باشند. ایشان باب اجتهاد را باز گذاشتند و قانون آزاداندیشی را ترویج کردند.
توجه دادن به اهل بیت (علیهم السلام):
حق اهل بیت علیهم السلام درهمان روزهای اولیه وفات پیامبر از دست رفته بود و به تدریج که از روزگار حکومت زمامداران می‌گذشت در سایه القائات و دشمنی‌ها حقوقشان بیش ازبیش فراموش شده و ارزش و اعتبارشان کمرنگ‌تر می‌شد. کار امام صادق(ع) احیای اهل بیت علیهم السلام و توجه دادن عامه به سوی آن بود.
زمانه امام صادق(ع) :
زمانه امام صادق(ع ) یکی از طوفانی‌ترین ادوار تاریخ اسلام است که از یک سواغتشاشها و انقلابهای پیاپی گروه‌های مختلف، بویژه از طرف خونخواهان امام حسین(ع) رخ می‌داد، که انقلاب «ابو سلمه» در کوفه و «ابومسلم» در خراسان و ایران از مهمترین آنها بوده است. همین انقلاب سرانجام حکومت شوم بنیامیه را برانداخت و مردم را از یوغ ستم و بیدادشان رها ساخت. لیکن سرانجام بنیعباس با تردستی و توطئه، به ناحق از انقلاب بهره گرفته و حکومت و خلافت را تصاحب کردند. دوره انتقال حکومت هزار ماهه بنیامیه به بنیعباس طوفانی‌ترین و پر هرج‌‌ومرج‌‌ترین دورانی بود که زندگی امام صادق(ع) را فراگرفته بود و از دیگر سو عصر آن حضرت، عصر برخورد مکتب‌ها و اید‌ئولوژی‌ها و عصر تضاد افکار فلسفی و کلامی مختلف بود، که از برخورد ملتهای اسلام با مردم کشورهای فتح شده و نیز روابط مراکز اسلامی با دنیای خارج، به وجود آمده و در مسلمانان نیز شور و هیجانی برای فهمیدن و پژوهش پدید آورده بود.
عصری که کوچکترین کم‌‌کاری یا عدم بیداری و تحرک پاسدار راستین اسلام، یعنی امام(ع)، موجب نابودی دین و پوسیدگی تعلیمات اسلام، هم از درون و هم از بیرون می‌شد.
اینجا بود که امام(ع) دشواری فراوان در پیش و مسؤولیت عظیم بر دوش داشت. پیشوای ششم در گیر و دار چنین بحرانی می‌بایست از یک سو به فکر نجات افکار توده مسلمان از الحاد و بی‌دینی و کفر و نیز مانع انحراف اصول و معارف اسلامی از مسیر راستین باشد، و از توجیهات غلط و وارونه دستورات دین به وسیله خلفای وقت جلوگیری کند. و از سوی دیگر با نقشه‌ای دقیق و ماهرانه، شیعه را از اضمحلال و نابودی برهاند؛ شیعه‌ای که در خفقان و شکنجه حکومت پیشین، آخرین رمقها را می‌گذراند.
در چنین شرایط دشواری، امام دامن همت به کمر زد و به احیا و بازسازی معارف اسلامی پرداخت و مکتب علمی عظیمی به وجود آورد که محصول و بازده آن، چهار هزار شاگرد متخصص در رشته‌های گوناگون علوم بودند، و اینان در سراسر کشور پهناور اسلامی آن روز پخش شدند.
تأسیس چنین مکتب فکری و این‌‌سان نوسازی و احیاگری تعلیمات اسلامی، سبب شد که امام صادق(ع) به عنوان رئیس مذهب جعفری (تشیع) مشهور گردد.
احادیثی از امام جعفر صادق(ع) :
*برآوردن حوائج و نیازمندی‌های مؤمن از هزار حجّ مقبول و آزادی هزار بنده و فرستادن هزار اسب مجهّز در راه خدا، بالاتر و والاتر است.
*اوّلین محاسبه انسان در پیشگاه خداوند پیرامون نماز است، پس اگر نمازش قبول شود بقیه عبادات و اعمالش نیز پذیرفته می گردد وگرنه مردود خواهد شد.
* اگر حاکمان جامعه و قُضات ستم و بی عدالتی نمایند باران ـ رحمت خداوند ـ نمی‌بارد و اگر اهل ذمّه تقویت شوند مشرکین بر مسلمین پیروز آیند.
*از دو مسلمان که به هم برخورد می کند آن که دیگری را بیشتر دوست دارد بهتر است.
*عاقل ترین مردم خوش خلق ترین آنهاست.
منابع :
١- مشکور، محمدجواد (١٣٩٠) تاریخ شیعه و فرقههای اسلام تا قرن چهارم، تهران: انتشارات اشراقی، صص ۱۰۶ - ۱۰۵.
٢- پیشوایی، مهدی (١٣٧٩) سیره پیشوایان، قم: مؤسسه امام صادق(ع)، ص۳۵۹
٢- شهیدی، جعفر، (١٣٩٢) زندگانی امام صادق(ع)، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ص۶۱.
٣- جعفریان، رسول (١٣٨٤) حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم: انتشارات انصاریان، ص ۳۴۵.
به نقل از ایسنا
