حکیم فضل‌اله رهبر نخستین دندانپزشک نی‌ریزی
قدیمی‌ترین دندانپزشک نی‌ریزی که آثاری از او بر جا مانده، حکیم فضل الله رهبر نی‌ریزی فرزند محمد حسن نقاش است. زادگاه او یا اجدادش بی هیچ گمان نیریز بوده است. از رهبر نی‌ریزی ظاهراً دو اثر شناخته شده است: واژه‌نامه سه زبانی و دفتر شعر
۱. واژه نامه
واژه نامه سه زبانی فضل الله در قاهره چاپ شده است. سال تألیف این اثر که ۲۲۷ صفحه دارد، دانسته نیست. ظاهراً سال تألیف این کتاب بین ۱۳۲۰- ۱۳۱۸ خورشیدی است چه در صفحه‌ای تصویر فوزیه، همسر اول پهلوی دوم، افتاده است و ما می‌دانیم که محمدرضا پهلوی به دستور رضا شاه با فوزیه دختر ملک فؤاد و خواهر ملک فاروق در سال ۱۳۱۸ ازدواج کرده است. همچنین در این کتاب از سال استعفای پهلوی اول یعنی سال ۱۳۲۰ خبری نیست؛ بنابراین تألیف کتاب بایستی بین این دو تاریخ بوده باشد.
روی جلد این واژه‌نامه، نام کتاب به فارسی (عربی) و انگلیسی ضبط شده است و ذیل آن این عبارات آمده است: رهبر زبانی ایرانی و نطق زبان ایرانی و معنی به انگلیسی و نطق زبان عربی، تألیف الدکتور میرزا فضل الله رهبر نی‌ریزی شیرازی نجل م. محمد حسن نقاش که طبیب دندان در قاهره مصر است. بعد، همین عبارات به انگلیسی و عربی برگردانده شده است.
ساختار کتاب حکیم چنین است که مؤلف نخست مقدمه‌ای می‌نویسد. در این مقدمه پس از حمد خداوند به ستایش پهلوی اول می‌پردازد و دو بیت در وصفش می‌سراید. آن گاه سبب تألیف کتاب را می‌نگارد و سپس حروف الفبای فارسی را به صورت ابتثی (ا، ب، پ، ت ...) و معادل انگلیسی آنها را که در آوانویسی واژگان و عبارات کتاب به کار می‌برد، ضبط می‌نماید. مثلاً: ش: sh، shin و ...
پس از این تمهیدات در هر صفحه پنج ستون رسم می‌کند. در ستون اول واژه یا عبارت فارسی می‌آید و در ستون‌های چهارگانه مقابل آن، به ترتیب، آوانویسی واژه یا عبارت فارسی، معادل انگلیسی، معادل عربی و آوانویسی واژه عربی ضبط می‌شود مثلاً:
tazakkur /تذکر / remember / yad amadan یاد آمدن/
رهبر نی‌ریزی به همین روش و بر بنیاد موضوعاتی چون: صرف و نحو، عطف واصل و عطف فاصل، حروف ندا، اوقات، اجزاء جسد، بیماری ها، و ... کار خود را ادامه می‌دهد.
وی، چون دندان پزشک بوده، بخش‌هایی از کتاب را به بهداشت دهان و دندان و قواعد صحّت و تندرستی اختصاص داده است بدون این که آنها را به زبان‌های عربی و انگلیسی ترجمه نماید. پس از پزشکی نوشت‌های حیکم، اشعار حکیم ثبت شده است. حکیم در بین فصول کتاب تصاویری از شاهان و بزرگان ایران و کشور‌های خارجی انداخته است و در ذیل هر تصویری چهار بیت به فارسی گفته که به انگلیسی هم ترجمه کرده است. این تصاویر متعلق به رضا شاه، آتاتورک، هیتلر، فوزیه و ... است
به این گونه، کتاب حکیم ما، کشکول وار می‌شود.
برای آشنایی با نثر حکیم، عباراتی از مقدمه کتاب او نقل می‌شود:
«جوامع حمد و ثناء و بدایع شکر و سپاس خداوندی را لایق و سزاست که گمگشته‌گان بادیه حیرانی را به بحر عنایت بیکران وارد نمود و لب‌تشنه‌گان بیابان هلاکت را به سرچشمه علم تمدن و ترقی راه فرمود.»
«نفسی را برگزیده که دادخواه مظلومان شود و کیفر از ظالمان بستاند و گرگان ظاهر میش را خانه‌نشین نماید و [..]».
در سبب تألیف کتاب: «چون این فانی مدتی در هر جایی سیر و سیاحت نموده و به قدر امکان ملاحظه در ابناء هموطنان عزیز کرده در هر کشوری که هستند ابداً در تعلیم و تعمیم زبان خود اعتنایی ندارند [..]لهذا این فانی، چون ملاحظه نمود که طالبان زبان ایرانی بسیارند ... خصوصاً نفوسی که به سیاحت کشور ایران مایلند خاصه آمریکائیان و اوروپاویان که برای زیارت آثار قدیمیه ایران خیلی مشتاقند، اخلاصاً به تعمیم و تعلیم این زبان عَذب‌البیان شطری از این را تألیف نموده و به نوعی مرتب ساخته ...»
اعتذار از خواننده کتاب
رهبر نی‌ریزی از خواننده کتاب خواهش می‌کند که بر سهو‌های او قلم عفو کشد:
«به خدمت سخن‌فهمان. خواهش می‌شود که اگر غلط و یا سهوی در این کتاب به نظر عالی رسیده به راه عیب‌پوشی از قلم تعطّف اصلاح فرمایند چنانچه فرموده‌اند:
الانسان مرکب من سهو والنسیان
بپوش گر به خطایی رسی و طعنه مزن
که هیچ نفس بشر خالی از خطا نبود
رهنمود‌های حکیم در بهداشت دندان و بدن
رهبر نی‌ریزی، چون موصوف به حکمت و طبابت بوده، فصلی از واژه‌نامه خود را به بیماری‌ها: درد، خارش، سرفه، تب تیفوئید، تب تیفوسیه، دانه (کورک)، فالج، شکم روش، سرخک و ... اختصاص داده و معادل هر یک از این بیماری‌ها را به انگلیسی و عربی برگردانده است. افزون بر این رهنمود‌هایی به زبان فارسی در حفظ دندان و ... دارد که برای نمونه بعضی از آنها، یادداشت می‌شود؛ نمی‌دانم امروزه اعتبار این رهنمود‌ها در پزشکی و داندان پزشکی تا چه حد است.
«چگونه حفظ دندان باید کرد ... اولاً اجتناب از خوردنی و نوشیدنی‌های زیاد گرم است. دوم دوری از نوشیدنی‌های زیاده سرد است. سوم اجتناب از خوردنی و نوشیدنی‌های سرد و گرم پشت سر هم است. چهارم تقلیل دخانیات و دوری کردن از او حتی‌الامکان... دهم واجب بر هر شخصی است که برود نزد حکیم دندان در هر سه ماه یک مرتبه.»
«در قانون صحّیه: اولاً بخواب هشت ساعت و کار کن هشت ساعت و راحت کن هشت ساعت. در وقت راحتی، حتی‌الامکان در سیر و تفرّج به باغ و صحرا کن. دوم بنوش یک گلاسی از آب سرد پاک در وقت برخاستن از خواب به صبح [..]ششم باید خوراک را خوب جوید، زیرا که نرم نمودن خوراک نصف هضم است. هفتم ننوشتید آب زیاد در بین خوراک، معده را سنگین و منتفخ و بزرگ می‌کند و اگر آب را غیر اوقات خوراک میل کنند در معده بیش از پنج یا... دقیقه نمی‌ماند که به زودی وارد مثانه می‌شود و، اما آبی که در اثناء خوراک میل می‌شود همراه خوراک سه یا چهار ساعت میماند تا که هضم یابد و در این حالت زحماتی به معده می‌رساند. نهم تفرج کن اوقات بیکاری را در گردش کشت و زار و بوستان و گریزان باش از هوای فاسد بد چنانچه گریزانی از افعی. دهم در وقت خوراک گفتگویت همه در خوشحالی و خنده‌آور باشد و دوری کن از غصّه و غم و کدورت. یازدهم تخفیف ده شامت را تا که به راحتی بخوابی... چهاردهم اکثر خوراکت از سبزیجات باشد... شانزدهم حذر کن‌ای خانم (آقای) محترم از البسه بلند، زیرا که شل و غبار سبب حمل بسی میکروب امراض می‌شود ... نوزدهم ملاحظه در هوای منزل و پاکی و آفتاب در او کن اگر آفتاب در او نیاید لابد حکیم داخلش خواهد شد ... بیست و یکم ورزش بعد از خوراک مضرت جسمی و عقلی دارد ...»
به طور کلی می‌توان گفت سبک نثر حکیم رهبر، همان سبک دوره قاجاری است. وی در نثر، قوی‌تر از نظم است. نثر رهبر در مقدمه و سبب تألیف کتاب نسبت به سبک او در بیان قوانین صحت دندان و بدن فنی‌تر است.
نیریز شهرِ ماه عسل عاشقان
گفتیم که فصول کتاب حکیم موضوعی است. یکی از این موضوعات «ازمنه و ساعات» است. رهبر ذیل این عنوان، گفتگویی را ترتیب داده تا به خودآموزان زبان فارسی، واژگان عبارات متداول در این حوزه را بیاموزد. طبیب نی‌ریزی، عمداً و عاملاً نام زادگاه خود را در گفت‌و‌گو وارد می‌کند. گویا در غربت و دلتنگی‌های آن، دلش هوای کوچه پس کوچه‌ها و کوچه باغ‌های فرح‌انگیز نیریز را کرده بوده است. ما این گفت‌و‌گو را به هر سه زبان نقل می‌کنیم.
- چه وقت خواهید برگشت؟
- شاید برگردم در سه‌شنبه آینده و من خواهم عروسی کرد در این هفته، بعد از آن یک ماه یا دو ماه خواهم رفت به شیراز و نیریز برای گردش.
برگردان انگلیسی
after a month or two, I will go to Shiraz and Niriz for a journey.
برگردان عربی: بعدَ شهر اَو شهرَین سأتوجّه إلى شیراز و نیریز لِأجْلِ السیاحه (ص ۵۰)
۲. دیوان حکیم رهبر و نقد پرطنز و ریشخند صادق هدایت
طبیب ما دیوان شعر هم دارد که چاپ شده است. نگارنده به دیوان رهبر دست نیافته است. اما از سخنان طنز‌آلود صادق هدایت بر می‌آید که اشعار دیوان رهبر در همان سبک و سیاق اشعار مضبوط در واژه‌نامه سه زبانه اوست. نگارنده تنها برای نمونه و به مثابت مشت نمونه خروار، ابیات حکیم را که ذیل تصویر شاه فاروق مصر در واژنامه نوشته شده است در اینجا نقل می‌کنم:
شاه فاروق مالک ارض و قلوب شد
بر ملک جدٌ خویش ملیک‌الملوک شد
شد شاه خَلق و خُلق و سخا یکسره کنون
بر بی نوا و بیوه و ایتام حَنون شد
شد ملجأ فقیر و غریبان و سائلان
هم بانی بناء بهر مریضان ملک شد
شد دادرس به جمله علیلان و بی نوا
بر رهبر و بجمله عزیزان و ملک شد
صادق هدایت در مقاله‌ای با عنوانِ: «شیوه‌های نوین در شعر فارسی» که در خرداد ماه ۱۳۲۰ در شماره سوم سال سوم مجله موسیقی چاپ شده و این مقاله در کتاب «نوشته‌های پراکنده» نیز بازچاپ گردیده است، به پاره‌ای از شاعران می‌تازد. هدایت پس از تازش به چند شاعر، گاوش را به خرمن حکیم ما می‌راند و به استهزاء چنین می‌نویسد:، اما این شاعران بزرگ با آن که هر یک در مقام خود فرید عصر می‌باشند و ادبیات فارسی را با ابیات غرّای خود زینت داده‌اند نمی‌توان گفت که به آخرین مرحله کمال رسیده‌اند. این افتخار بزرگ در ادبیات جدید نصیب شاعر بزرگ دیگری است که متأسفانه هنوز قدرش چنانکه باید آشکار نشده است. دیوان این نابغه خوش قریحه با ترجمه اشعار، چاپ شده، در پشت کتاب نام و نشان شاعر چنین ذکر شده است: حکیم میرزا فضل الله رهبر نی‌ریزی که طبیب دندان» (هدایت، ۱۳۴۴: ۴۰۸)
هدایت پس از این عبارات، ابیاتی از حکیم در سبب تألیف کتاب و درباره تنگدستان نقل می‌کند که ارزش چاپ مجدد آنها در این هفته‌نامه را ندارد. باری کاملاً حق به جانب صادق هدایت است. راستی کدام فارسی‌زبانی که آشنایی اندکی با شعر فارسی و قصاید و غزلیات درخشان فرّخی و منوچهری و انوری و سعدی و مولوی و حافظ و ... دارد این دست گفته‌های بی سر و سامان و پریشان را در در زمره شعر محسوب می‌دارد.ای کاش طبیب ما وادی شعر را به همان شاعران چیره دست شوریده سر یک لا قبا که سر بر آستانه هیچ صاحب زر و زور و تزویر‌ی فرود نمی‌آورند، وانهاده بود و ...
