بیم و امید‌های انجیرکاران نی‌ریز
افزایش تولید، اما کاهش صادرات در سال زراعی جاری، برکت بارندگی‌های مناسب و دمای معتدل تابستانی، لبخند پرباری بر لب باغ‌های انجیر در قطب‌های اصلی تولید کشور یعنی شهرستان‌های نی‌ریز و استهبان نشاند. بر پایه آمار‌های میدانی و کارشناسی، حجم برداشت محصول بین ۶۰ تا ۳۰۰ درصد (۲ تا ۳ برابر) افزایش یافته و کیفیت میوه‌ها به لطف گوشتی‌شدن، درشتی و فراوانی گرید‌های ممتاز به اوج خود رسیده است. اما این جهش چشمگیر تولید، زیر سایه سنگین پرونده قضایی-گمرکی تجار در چین، توقف صادرات دریایی، افزایش سرسام‌آور هزینه‌های داشت و برداشت و ضعف شدید صنایع تبدیلی، به یکی از تلخ‌ترین بحران‌های اقتصادی و اجتماعی باغداران منطقه تبدیل شده است.
پرونده گمرکی گوانگ‌جو و توقیف ۱۰۵۰ تن انجیر؛ ریشه اصلی فلج‌شدن بازار
تحقیقات و اظهارات فعالان بازار نشان می‌دهد علت اصلی گره‌خورده در چرخه مالی صادرات امسال، کم‌اظهاری قیمت پایه صادراتی توسط برخی تجار ایرانی و چینی بوده است. در حالی که قیمت پایه صادراتی انجیر حدود ۳ دلار اعلام می‌شد، در اظهارنامه‌ها ارقامی به مراتب پایین‌تر ثبت می‌گردید؛ این در حالی است که همان کالا در بازار خرده‌فروشی چین بین ۱۵ تا ۲۵ دلار به فروش می‌رسید.
ورود نهاد‌های نظارتی و گمرک چین به این پرونده به اتهام فرار مالیاتی، موجی از بازداشت‌ها را به همراه داشت:
- دستگیری ۴۱ تاجر چینی مرتبط با پرونده (که برخی با وثیقه موقتاً آزاد هستند).
- توقیف و بلوکه شدن محموله‌ای بیش از ۱۰۵۰ تن انجیر صادراتی سال گذشته استان فارس در گمرک گوانگ‌جو که اکنون در معرض حراج یا افت شدید کیفی قرار دارد.
- تعطیلی تقریباً کامل صادرات دریایی و محدود شدن صادرات زمینی به کمتر از ۱۰ کانتینر ترانزیتی از مرز ارمنستان.
سقوط ۵۰ درصدی قیمت‌ها و رکورد چک‌های برگشتی
توقف چرخه مالی صادرات و بلوکه‌شدن سرمایه تجار بزرگ (از جمله خروج یا کندی فعالیت تاجران عمده منطقه)، بازار داخلی را دچار شوک عمیقی کرده است:
رکورد تاریخی صد‌ها فقره چک برگشتی در استهبان طی سال گذشته، نمادی از قفل شدن نقدینگی و ورشکستگی در بدنه بازار است.
تغییر شیوه معاملات: امسال خریداران عمده از ارائه چک امتناع کرده و معاملات تنها با دادن رسید تحویل کاغذی انجام می‌شود.
معادله ناعدالتی: جهش هزینه‌ها و سود صفر برای باغدار
در حالی که قیمت خرید انجیر از کشاورزان در سطح سال گذشته تثبیت شده یا کاهش یافته، هزینه‌های جانبی تولید به اوج رسیده است. قیمت هر کیلوگرم انجیر درهم بین ۴۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان (بسته به میزان انجیر صدیک و رنگ و ...) است که عملاً با سال گذشته تغییری نداشته است.
هزینه تمام‌شده: مجموع هزینه جمع‌آوری، نگهبانی، دستمزد کارگر (حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان روزانه)، سم، کود و داشت برای هر کیلوگرم انجیر به حدود ۴۰۰ هزار تومان رسیده است. همین امر موجب شده بسیاری از باغداران که دسترسی به سردخانه دارند، ترجیح دهند محصول خود را در انبار‌ها دپو کنند.
مشکلات اقلیمی و ساختاری؛ شیوع آفات مقاوم و خلاء صنایع تبدیلی
بر پایه هشدار‌های رئیس ایستگاه تحقیقات انجیر استهبان و مدیران تشکل‌های کشاورزی، آسیب‌های ساختاری دیگری نیز اقتصاد انجیر را تهدید می‌کند:
عدم تکاپوی صنایع تبدیلی: از بیش از ۷۰ هزار تن انجیر تولیدی استان (و مازاد سالانه حداقل ۱۵ هزار تنی)، ظرفیت صنایع تبدیلی بسیار ناچیز است.
تغییرات اقلیمی و آفات نوظهور: گرمای بی‌سابقه، شدت تابش آفتاب و خشکسالی‌های متوالی باعث مقاوم شدن آفات و بیماری‌های نوظهور قارچی و مخمری (ایجاد لکه‌های تیرگی و ترشیدگی) شده است؛ به‌طوری که سم‌پاشی‌های مکرر نیز به سختی آفات را مهار می‌کند.
خام‌فروشی فله‌ای وهشدار فعالان اقتصادی
در همین حال، برخی پیشنهادات خارجی مبنی بر خرید فله‌ای انجیر در کیسه‌های ۵۰ کیلویی و ارسال آن به چین جهت سورت و بسته‌بندی در مقصد، با واکنش و هشدار فعالان آگاه بازار مواجه شده است.
به باور کارشناسان حوزه بازاریابی و تجارت انجیر:
«خام‌فروشی فله‌ای شاید سودی زودگذر برای واسطه‌ها داشته باشد، اما ارزش افزوده، برندسازی، سورت، بسته‌بندی و اشتغال را به خارج از کشور منتقل کرده و آینده این صنعت را نابود می‌سازد. راه نجات بازار، جنگ با تاجر خارجی نیست؛ بلکه تربیت حداقل ۱۰ جوان باانگیزه و بازرگان حرفه‌ای در منطقه است که فنون مذاکره، بسته‌بندی، بازاریابی و صادرات مستقیم را بیاموزند تا خودمان بازارساز باشیم.»
مطالبات فوری و راهکار‌های کلیدی باغداران
برای خروج از این بحران ملی-منطقه‌ای، مسئولان تشکل‌ها و فعالان حوزه کشاورزی خواستار اقدامات عاجل زیر از سوی نهاد‌های استانی و کشوری شده‌اند:
- حمایت گمرکی و حل دیپلماتیک پرونده چین: برگزاری نشست‌های مشترک با حضور مراجع قضایی، دادستانی و وزارت امور خارجه جهت رفع موانع گمرکی، بازگشایی مسیر‌های صادراتی و حل مشکل محموله‌های توقیف‌شده.
- توسعه صنایع تبدیلی و الگوی کشت: جلب و حمایت فوری از سرمایه‌گذاران بخش فرآوری انجیر جهت جلوگیری از خام‌فروشی و جذب مازاد ۱۵ هزار تنی تولید.
- ایجاد شعبه مرکز تحقیقات انجیر در نی‌ریز: راه‌اندازی پایگاه پژوهشی تخصصی برای مقابله علمی با آفات نوظهور و بیماری‌های قارچی با توجه به وسعت باغ‌های دیم نی‌ریز.
-تسهیلات آبی و چاه‌های اضطراری: تسریع شرکت آب منطقه‌ای در صدور مجوز و راه‌اندازی تلمبه‌های آب کمکی جهت نجات درختان باغ‌های انجیر نی‌ریز در فصول حساس و خشک.
- ساماندهی زیرساخت‌ها و تداخلات ملکی: بهسازی، تعریض و ایمن‌سازی راه‌های دسترسی به انجیرستان‌ها و حل‌وفصل تداخلات ملکی میان بهره‌برداران با ورود دستگاه‌های متولی نی‌ریز.
- مدیریت فضای مجازی و هماهنگی صنفی: مقابله با شایعه‌پراکنی‌ها و پیام‌های مخرب در فضای مجازی پیرامون افت قیمت‌ها با هماهنگی جهاد کشاورزی و تشکل‌های صنفی.
