خبار همچنان زنده است
قنات تاریخی خبار نی‌ریز پس از دوره‌ای رکود و خشکی شدید، با ثبت دبی آبی معادل حداقل ۵۰ لیتر در ثانیه (۱۲ تا ۱۳ اینچ) بار دیگر به جریان افتاد. این در حالی است که همزمان با تشریح اقدامات میدانی هیئت‌امنای پیشین و نقش بارش‌های استثنایی سال گذشته، پدر قنات ایران با رد فرضیه خشکی دائمی این سازه، در مورد اتلاف منابع مالی در پروژه‌های موازی نظیر حفر چاه عمیق به‌جای تیمار کالبد قنات هشدار داد.
حجت شفیعی عضو سابق هیئت‌امناء قنات خبار، در تشریح پیشینه عملیات احیاء این اثر کهن آبی اظهار داشت: «اقدامات اجرایی در دو محور متمرکز بود؛ نخست حفاری در حریم رودخانه مرزی با قنات شادبخت و دوم بازسازی پشته‌های تخریب‌شده مربوط به سال ۱۳۶۵ (دوره جهاد سازندگی).»
وی افزود: «در گام نخست، چاهی در عمق ۵۶ متری از داخل رودخانه به سمت شمال حفر و گمانه‌ای به قطر یک متر و ۲۰ سانتی‌متر احداث شد؛ اما به دلیل افت تراز سفره‌های زیرزمینی، آبی به دست نیامد. در ادامه با اعتراض مالکان قنات شادبخت در مورد رعایت حریم رودخانه، عملیات در آن نقطه متوقف و اعتبارات باقی‌مانده به نوسازی پشته‌های قدیمی اختصاص یافت.»
شفیعی با اشاره به خشک‌شدن مقطعی قنات و بهره‌گیری از فناوری‌های اکتشافی بیان کرد: «با هماهنگی دکتر ماجدی، رئیس بخش مطالعات آب‌های زیرزمینی، مطالعات ژئوفیزیک انجام و گزارشی ۲۰ صفحه‌ای از نقشه زیرسطحی منطقه تدوین شد. بر پایه داده‌های آزمایشی یک چاه با عمق ۷۰ متر و دو پشته فرعی به طول ۳۶ و ۳۴ متر حفر شد؛ اما در نهایت آبدهی لازم محقق نشد؛ تا جایی که برخی کشاورزان با تانکر آب به منطقه منتقل می‌کردند.»
این عضو سابق هیئت‌امنا، نقطه عطف احیاء خبار را نزولات جوی فوق‌العاده سال گذشته دانست و تصریح کرد: «ثبت ۵۷۰ میلی‌متر بارندگی در منطقه پلنگان، موجب جوشش و جریان مداوم چشمه‌بشر به مدت حدود دو ماه و نیم شد. این رویداد، تغذیه بالادست قنات را رقم زد و دبی خروجی را به ۵۰ لیتر در ثانیه رساند.»
وی پیرامون نحوه توزیع آب جاری‌شده گفت: «اکنون حدود ۶۰ درصد از ساختار ۱۰ قسمتی قنات خبار آبدار شده است. حدود ۶۰ درصد از آب قنات جهت آبیاری باغ‌ها و زراعت منطقه خبار و ۴۰ درصد به باغ‌ها و و مزارع خارج از محدوده این قنات استفاده می‌شود. همچنین با پیگیری مدیریت منابع آب نی‌ریز، دو سازه آبخوان بالا دست مشهور به سلبویه با ظرفیت حدود ۶۰۰ هزار متر مکعب آماده آبگیری است. قابل ذکر است جهت این آبگیری احتیاج به دیواره سنگ و سیمانی به عرض ۲ متر و طول حدود ۳۵ متر در کنار دریچه‌های ورودی آبخوان جهت تثبیت ورود آب است.»
از سوی دیگر، پروفسور تفتی، چهره برجسته مهندسی آب و بنیان‌گذار دانشکده قنات ایران، پس از بازدید میدانی از مظهر و مسیر قنات خبار، دیدگاه‌های فنی متفاوتی را مطرح کرد. وی با باطل دانستن ادعای مرگ قنات خبار در گذشته، بر پایداری ذاتی این سازه کهن تأکید کرد.
پدر قنات ایران اظهار داشت: «پیش‌تر عده‌ای به‌صورت غیرکارشناسی گواهی فوت این قنات را صادر کرده بودند؛ اما شواهد عینی اثبات می‌کند که قنات فاقد هرگونه نقص ساختاری جبران‌ناپذیر است. آب جاری فعلی کاملاً زلال، خنک و دارای هدایت الکتریکی (EC) استاندارد حدود ۷۰۰ است که این مشخصات، گواه تغذیه از یک سفره زیرزمینی پایدار است و نمی‌توان آن را صرفاً یک رواناب موقت سطحی قلمداد کرد.»
این استاد برجسته دانشگاه، بقای شریان آبی خبار را منوط به رعایت اصول کهن و بومی مقنیان دانست و سه محور اساسی را تعیین کرد:
تیمار و تردد مستمر قنات: حفظ پویایی مجاری با سرکشی و حضور مداوم نیروی انسانی در مسیر آبراهه.
لایروبی سالانه و مهار فرار آب: اجرای دست‌کم یک نوبت گل‌ولای‌زدایی در سال و شناسایی و انسداد منافذ نشت و فرار آب (آب‌بُردی).
مدیریت نظام‌مند توزیع آب: بازمهندسی خطوط انتقال برای بهره‌مندی حداکثری کشاورزان و تولید درآمد پایدار جهت تسویه تعهدات و نگهداری شبکه.
پروفسور تفتی در پایان یادآور شد که گزارش جامع فنی، وظایف نهاد‌های اجرایی (از جمله جهاد کشاورزی) و ظرفیت‌های حمایتی (نظیر بنیاد علوی) به‌صورت مکتوب تدوین شده تا مدیریت این میراث ۵ هزار ساله از اقدامات سلیقه‌ای به ریل علمی بازگردد.
وی از وعده کمک چند میلیاردی بنیاد علوی برای کمک به احیاء این قنات کهن خبر داد.
