نیریز در محاصره بیماریهای خاموش
جولان دیابت و فشار خون در بین مردم 
در آرشیو هفتهنامه نیریزان فارس به خبر و آماری هشدارآمیز از آمار چندین هزار نفری مبتلایان به دیابت و فشار خون در نیریز برخورد میکنم. در راه خانه و در ظهر یک روز نیمهابری و بهاری، از میدان ۱۵ خرداد تا محلههای جدید و قدیمی نیریز را پیاده میروم. با این پرسش همیشگی که با این همه هشدار درباره بیماریهای فشار خون و دیابت، مردم واقعاً چه کردهاند؟
گفتوگو با شهروندان در خیابانها و کوچههای نیریز، تصویری دوگانه از این وضعیت را نشان میدهد؛ از کسانی که تجربه تلخ بیماری در خانواده نگاهشان را عوض کرده، تا افرادی که هنوز میان بیاعتنایی، ترس از تشخیص و مشغله روزمره سرگرداناند.
فکر میکردم سرگیجه از خستگی است
جلوی نانوایی سنگک در خیابان ابوذر، مردی با سبیلهای جوگندمی و چهره آفتابسوخته در صف ایستاده است. خودش را رحیم معرفی میکند؛ ۵۵ ساله و کارگر ساختمانی.
وقتی از فشار خون و دیابت میپرسم، کمی مکث میکند و میگوید: «تا دو سال پیش اصلاً نمیرفتم دکتر. سرگیجه میگرفتم؛ میگفتم از گرما و کار است. تا اینکه یک روز در کارگاه دستانم شروع کرد به لرزیدن، چشمانم سیاهی رفت و بچهها مرا به بیمارستان بردند.»
فشار خونش آن روز به گفته خودش، ۱۷ روی ۱۰ بوده است.
رحیم دفترچه کوچکی از جیبش بیرون میآورد که چند نوبت اندازهگیری فشار خون و قند ناشتا در آن ثبت شده است: «دکتر گفت اگر چند ماه دیگر همینطور ادامه میدادی، احتمال سکته خیلی زیاد بود. تازه فهمیدم چیزهایی که میگویند جدی است.»
او حالا ماهی یکبار به مرکز سلامت مراجعه میکند و میگوید نمک سفرهشان هم کمتر شده است: «آن موقع که نوشته بودید نیریزیها فشارخون دارند، ما میخواندیم و میگفتیم خب داشته باشند! تا وقتی خودت درگیر نشوی، نمیفهمی.»
نصف سفرهمان عوض شد
در کوچهای منتهی به خیابان طالقانی، فریده ۴۸ ساله با چادر گلدار و ساک خرید در دست از بازار برمیگردد. او میگوید سه سال پیش در جریان یک برنامه غربالگری، برای آزمایش به پایگاه سلامت مراجعه کرده بود: «گفتم بگذار یک آزمایش بدهم که خیال خودم راحت شود. قند ناشتا شد ۱۸۰. همانجا گفتند باید جدی بگیرم.»
از آن زمان، به گفته خودش، سبک زندگی خانواده تغییر کرده است: «نصف خوراکیهای خانه عوض شد؛ نان سفید کمتر، برنج کمتر، شیرینی تقریباً قطع. سخت بود، شوخی نیست عادتهای یک عمر را عوض کردن.»
نسل جوان و بیخیالی
در مقابل یکی از کافههای کوچک شهر، چند جوان روی پلهها نشستهاند. حسین ۳۵ ساله کارمند بخش خصوصی، یکی از آنها است. وقتی بحث فشار خون و دیابت را پیش میکشم، شانه بالا میاندازد: «راستش ما جوانها تا دچار مشکل نشویم، جدی نمیگیریم. میگویند بالای ۳۰ سال باید این خطرات را بسنجی، ولی هنوز نرفتم.»
وقتی از دلیلش میپرسم، کمی فکر میکند: «یکجور حسِ الان نه. فکر میکنیم این چیزها برای پدر و مادراست. شلوغی کار، تنبلی، ترس از جواب آزمایش؛ همه با هم.»
سکتهای که نگاه یک خانواده را عوض کرد
کنار پارک آزادی، ابراهیم ۶۵ ساله روی نیمکت نشسته است. سکته برادرش نقطه عطف زندگی او بوده است: «برادر کوچکترم ۶۰ سالش بود که سکته کرد. نه دیابتش تشخیص داده شده بود، نه فشار خونش. یک روز سرکار حالش بد شد و دیگر برنگشت.»
بعد از آن حادثه، به توصیه دخترش برای آزمایش و بررسی به پزشک خانواده مراجعه کرده است: «گفت بابا، شما هم مثل او کمخوابی و کمتحرکی داری. وقتی آزمایش دادم، هم قندم بالا بود و هم فشارم.»
او حالا دارو مصرف میکند و پیادهروی روزانه را در برنامهاش گذاشته است: «ما نسل قدیم میگفتیم تا وقتی راه میرویم و کار میکنیم، یعنی سالمیم. ولی فهمیدیم ممکن است از درون بیمار باشی و خودت نفهمی.»
مراجعهای که با رایگان بودن آزمایش ممکن شد
در ایستگاه مینیبوس پایانه مسافربری، زینب ۳۵ ساله از یکی از روستاهای اطراف نیریز برای آزمایش قند و فشار خون آمده است: «چند بار گفتند آزمایش بده. اولش جدی نگرفتم؛ ولی وقتی دیدم دو نفر از خانمهای روستا مشکل قند داشتند و خبر نداشتند، تصمیم گرفتم بیایم.»
ترس از برچسب بیمار
در یکی از کوچههای منتهی به خیابان ولیعصر، سمانه ۲۷ ساله، دانشجو، به نکتهای اشاره میکند که در گفتوگوهای دیگر هم شنیده میشود: ترس از برچسب بیمار بودن.
«بعضیها میترسند اگر معلوم شود دیابت دارند، در فامیل یا محل جور دیگری به آنها نگاه شود.»
به گفته او، همین ترس باعث میشود برخی افراد حتی از انجام آزمایش هم خودداری کنند.
«باید به مردم گفته شود که دیابت و فشار خون اگر زود تشخیص داده شود، قابل کنترلاند. وقتی فکر کنی تشخیص یعنی پایان زندگی، طبیعی است که سمت آزمایش نروی.»
آمارهایی که نگرانکننده است
این گفتوگوهای پراکنده وقتی کنار آمارهای رسمی قرار میگیرند، تصویر نگرانکنندهتری پیدا میکنند.
مسئول بیماریهای غیرواگیر شبکه بهداشت و درمان نیریز میگوید: «اکنون ۴۰۴۸ بیمار دیابتی در سامانه شبکه بهداشت ثبت شدهاند؛ در حالی که برآوردها نشان میدهد تعداد واقعی مبتلایان ممکن است به بیش از ۸۲۰۰ نفر برسد. به این ترتیب، حدود نیمی از بیماران دیابتی هنوز شناسایی نشدهاند.»
افروز مزیدی مرادی اضافه میکند: «در مورد فشار خون نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. از میان جمعیت بالای ۱۸ سال شهرستان، ۸۷۱۴ بیمار فشار خونی شناسایی شدهاند، اما برآوردها از وجود بیش از ۲۲ هزار مبتلا حکایت دارد؛ یعنی بیش از دو سوم مبتلایان هنوز شناسایی نشدهاند.»
به گفته او، مهمترین مانع در مسیر شناسایی زودهنگام بیماران، مراجعه نکردن مردم برای غربالگری است؛ مسئلهای که با کمبود نیروی انسانی در مراکز سلامت نیز تشدید میشود.
بیماریهایی که اغلب اتفاقی کشف میشود
پزشکان نیز تأکید میکنند که بسیاری از موارد دیابت و فشار خون بدون علامت هستند.
دکتر حسنعلی پیشاهنگ میگوید: «در موارد زیادی، فرد بدون این که از بیماری خود خبر داشته باشد، هنگام انجام یک آزمایش یا معاینه ساده متوجه میشود قند یا فشار خونش بالاست.»
به گفته او، علائمی مانند تشنگی زیاد، تکرر ادرار، تاری دید یا بیحسی در پاها میتواند نشانه دیابت باشد؛ اما بسیاری از بیماران تا مدتها هیچ علامت مشخصی ندارند.
در مورد فشار خون نیز وضع مشابهی وجود دارد. برخی افراد ممکن است سردرد یا سرگیجه داشته باشند، اما در بسیاری از موارد بیماری کاملاً بیعلامت است.
به همین دلیل پزشکان توصیه میکنند افراد، بهویژه در سنین بالاتر، بهطور منظم آزمایشهای دورهای انجام دهند.
مرگ خاموش
دکتر علیاصغر محمودی پزشک خانواده در نیریز، با اشاره به شیوع این بیماریها میگوید: «حدود ۱۵ درصد جمعیت بالای ۲۵ سال به دیابت و حدود ۳۵ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال به فشار خون بالا مبتلا هستند که بخشی از آنها هنوز تشخیص داده نشدهاند.»
او این دو بیماری را از مهمترین عوامل مرگومیر و ناتوانیهای طولانیمدت میداند.
«دیابت و فشار خون به دلیل بیعلامت بودن در مراحل اولیه، بهدرستی مرگ خاموش نام گرفتهاند. بسیاری از بیماران تا زمان بروز سکته قلبی یا مغزی از شدت بیماری خود خبر ندارند.»
به گفته او، حتی در میان بیماران شناساییشده نیز مشکل دیگری وجود دارد: «پایبند نبودن به درمان. بر اساس پروندههای موجود، حدود ۲۸ درصد بیماران دیابتی و نزدیک به ۴۰ درصد مبتلایان به فشار خون بالا، درمان و مراجعههای دورهای را بهطور منظم پیگیری نمیکنند.»
