دست‌نوشت مهم امام جمعه فقید نی‌ریز دربارۀ بقعه و سلسله انساب سیّد جلال‌الدین عبدالله

تاریخ ساخت این بقعه‌ی کوچک که در برگیرنده‌ی مزار سید جلال‌الدین عبدالله از مشاهیر عرفان شیعی و قبور حدود سیزده تن از بزرگان و عالمان نی‌ریز است؛ مشخص نیست و نمی‌دانم که سابقاً به چه صورت بوده است، اما گویا در اوان رواج بابی‌گری در نی‌ریز، به همین شکل بوده است.

در بعضی منابع آمده است که سر یا پیکر سید یحیی کشفی بیرون از این بقعه در ضلع شمالی به خاک رفته است و به همین سبب عده‌ای از بازسازی و تعمیر این بقعه جلوگیری می‌کنند و حتی مشوّق و محرّض تخریب آن هستند و عملاً نیز ناآگاهانه به شکستن پاره‌ای از سنگ مزار‌های نفیس آن دست یازیده‌اند.

حدود یک دهه پیش نگارنده از کنار این بقعه می‌گذشت که به منظره‌ای بس دلخراش و جان‌آزار و تأسّف‌انگیز رو‌به‌رو شد. درِ بقعه باز بود و فردی ناآگاه شبانه با پتکی سنگین دیوانه‌وار به جان سنگ مزار‌های نفیس آن افتاده بود و یادمان‌های زیبا و کم نظیر سنگ‌نویسان و سنگ‌تراشان چیره دست نی‌ریزی را خُرد کرده بود. پیش خود گفتم این فرد در زمرة همان کسانی است که آرزوی سیاه‌شان ویرانی کامل مسجد جامع کبیر از شاهکار‌های معماری ایرانی است.

سال‌ها پیش در این مسجد، شاهد نوجوانانی بودم که نزدیک محراب پرنقش و نگار آن «گٌل‌کوچک» (فوتبال) بازی می‌کردند. در حیاط مسجد کنار سرو کهنسال، یکی از نمازگزاران به من گفت‌ای کاش زلزله‌ای یا حادثه‌ای مسجد را ویران می‌کرد و، چون حیرت و تعجّب مرا از حرف خود دریافت، سخن خود را چنین مدلّل کرد که اینجا محل رفت و آمد توریست‌های نجس و کافر شده است!

باری، در برابر این جماعت که مانع بازسازی و تعمیر بقعه می‌شوند بزرگانی مثل زنده‌یاد مرحوم آیت‌الله سید محمد فقیه، توصیه می‌نمایند که این بقعه‌ی متبرک، بازسازی و تعمیر شود. آیت‌الله فقیه در دست‌نویسی که برای نخست‌بار در اینجا منتشر می‌شود ضمن برشمردن اَنساب سید جلال‌الدین عبدالله، به تعمیر بقعه‌ی او تأکید می‌ورزند.

به جز آیت‌الله فقیه، جناب دکتر محمد یوسف نیّری، استاد نیک‌نفس و عرفان پژوه دانشگاه شیراز که بنده حدود پانزده سال افتخار بهره‌مندی از محضر پربار و پرفیضشان را داشتم، در مقاله‌ای با عنوان: «شاخ گُل هرجا که روید هم گُل است»، از خدمات خاندان این سلسله از جمله «ام‌سَلَمه بیگم» دختر فرهیخته «سید قطب‌الدین محمد» یاد می‌کند و می‌نویسد: «در روزگارانی که اکثریت قریب به اتفاق زنان ایران از نعمت سواد و خواندن و نوشتن ابتدایی محروم بودند [..]از همین شهر نی‌ریز زنی دانشمند و عارف و نویسنده برخاست و او‌ام‌سلمه بیگم دختر شایسته سید قطب‌الدین محمد است.»

استاد در این مقالۀ گرانسنگ، هیچ مانعی برای بازسازی و تعمیر بقعه نمی‌بیند و به تجربۀ بنای مهدیه شیراز در مکان خانه پدری میرزا علی محمد باب، استشهاد می‌نماید که: «می‌تواند برای آرامگاه سید جلال‌الدین عبدالله نیز الگوی مناسبی باشد.» (نّیری، ۱۳۹۲: ۱۰)

متن دست‌نویس آیت الله فقیه:

بسمه تعالی.

چون یکی از سادات محترم قطبی نامه‌ای به اینجانب نوشته و خواستار شجرۀ مرحوم سید جلال‌الدین عبدالله شده است لذا شجره‌نامه‌ی این سید بزرگوار را می‌نویسم که به اداره اوقاف و امور خیریه استان فارس ارائه شود و هر چه زودتر بقعۀ این بزرگوار تعمیر شود و آباد و محل رفت و آمد مردم نی‌ریز گردد.

شجره سید بدین قرار است: السید الجلیل الفاضل النبیل جلال‌الدین عبدالله (مزاره فی نی‌ریز) ابن السید الافضل الامجد قطب الدین محمد مزاره فی مصلی شیراز ابن السید العارف منبع المعانی و المعارف جلال الحق و الملّه و الدین عبدالله الفسیرجانی (۱) ابن السید العالی المقام قدوه الافاضل العظام قطب الدین محمد مزاره فی قریه فسیرجان من ایج ابن السید الکریم عبدالله المکرانی فی ده گوشه (۲) فی ایج ابن السید الهادی بن السید محمد بن السید حسن ابن السید ابی الفتوح ابن سید حسّان ابن السید حسن ابن السید معتوق ابن السید ادریس ابن السید ابی الفتوح بن السید حسن ابن السید عبدالله ابن السید عیسی ابن السید احمد العقیقی ابن السید عیسی ابن السید علی ابن السید الحسین الاصغر بن الامام زین العابدین علی بن الحسین ابن علی بن ابیطالب علیه من الصلوات ازکا‌ها و من التحیات انما‌ها مادام (.) (۳)

و شبهه‌ای که آقایان در اذهان مردم انداخته‌اند که قبر سید یحیی کشفی وحید در اینجا است دروغ است. لاشۀ ایشان خارج از بقعه در سمت شمال دفن شده و فعلاً آثاری وجود ندارد و آنچه را من می‌گویم از پدرم مرحوم حاج سید هدایت‌اله فقیه از پدرش مرحوم سید محمد پیشنماز و ایشان از پدرش مرحوم سید ابراهیم که در زمان حاج زین‌العابدین خان حاکم نی‌ریز بوده است نقل می‌کنم.

امیدوارم اولیاء امور نسبت به این امر اقدام و نگذار [ند]امامزاده که در سال ۸۴۲ (۴) فوت کرده است و از علماء بزرگ این دیار بوده است مهجور و متروک بماند و می‌توانید حالات این خاندان را در تاریخ نی‌ریز نوشته جواد شمسی (۵) ملاحظه کنید و علاوه حدود سیزده قبر از سادات (۶) در اینجا بوده‌است که یکی از آنها آسید ابوالحسن معروف به سید میرزاجان هست که سنگ قبرش معروف است و در همانجا افتاده است. امیدوارم به این شایعات که جز غرض‌ورزی چیزی دیگر نیست اعتنا نکنند و مطالب را تمام کنند.

والسلام سید محمد فقیه امام جمعه نی‌ریز (۷)

مرداد ماه ۱۳۹۴ شمسی

پی‌نوشت‌ها:

۱- فسیرجانی: منسوب به فسیرجان، نام این آبادی بدین صورت در فرهنگ‌های لغت و کتب جغرافیایی نیامده است. چنانکه دکتر محمد جواد شمس در کتاب تاریخ و فرهنگ نی‌ریز نوشته است، تلفظ دیگر این واژه «پسیرجان است که امروز جزء بخش ایج است.» (شمس، ۱۹۷:۱۳۷۹). امروز در محاوره مردم ایج این نامجا به صورت پسیرجون و پسیجون تلفظ می‌شود. (با سپاس از آقای وحید (سعید) سمیع‌پور)

ظاهراً صورتِ «فستجان» که در فارسنامۀ ابن بلخی همراه نام ایج آمده همین فسیرجان است: «ایج و فستجان، این ایگ به روزگار متقّدم دیهی بود و حسویه آن را به شهری کرده است و هواء آن معتدل است.» (ابن بلخی، ۱۳۱:۱۳۸۵)

«فضلویه این اعمال کی اکنون حسویه دارد بدو داد ایج و فستجان اصطهبانات...» (همان، ۱۶۵)

در فارسنامۀ ناصری نیز به نقل از البلدان ابن فقیه، نام این روستا به صورتِ «فستجان» دیده می‌شود:

«در البلدان ابن فقیه آمده است که از فسا تا شهر دارابگرد هژده فرسنگ است روستا‌های آن چنین است... کرم، جهرم، نی‌ریز و فستجان» (فسایی، ۱۳۸۲، ج ۱: ص ۱۴۹)

۲- ده گوشه: نام این آبادی در هیچ یک از منابع در دسترس نگارنده، مضبوط نیست. در گفتگوی تلفنی با آقای محمدرضا آل ابراهیم، ایشان فرمودند که ظاهراً قلعۀ کوچکی بوده است بین رودبار و ایج. با سپاس از آقای آل ابراهیم)

۳- نگارنده قادر به خواندن دو کلمه بعد از «مادام» نیست. شکل املایی آن چنین است: «مادام الانسان زوجا»

۴- در کتاب تاریخ و فرهنگ نی‌ریز، با استناد به متن سنگ مزار سید جلال‌الدین عبدالله، تاریخ وفات او هشتم ربیع‌الثانی سال ۸۴۰ مهشیدی است.

(ر. ک: شمس، ۱۳۷۹: صص ۶۹۴ و ۲۰۹)

۵- ر. ک: (همان: ۲۰۸-۲۱۰)

۶- چنانکه در آغاز این نوشته گفته شد متأسفانه اکثر سنگ مزار‌های نفیس این بقعه به دست جنون و جهل، خرد و تکه تکه شد و بنده نمی‌داند که این سنگ پاره‌ها کجاست و آیا قابلیت ترمیم و اتصال دارند یا نه.

این سنگ‌ها، سنگ مزار فرزندان و... سید جلال الدین از جمله سیّده خدیجه (متوفی ۸۴۰) و سید سعدالدین علی (متوفی ۸۴۲)، فرزندان سید جلال‌الدین‌اند که تصاویر آنها را قبل از خُرد و تکه تکه شدن، آقای شمس در کتاب تاریخ و فرهنگ نی‌ریز، گراور کرده است. (ر. ک: همان، صفحات ۶۹۹، ۶۹۸، ۶۹۷)

۷- در کپی دست‌نویس مرحوم آیت الله فقیه، سطر پایانی بسیار کم رنگ است. ظاهراً در این سطر، تاریخ نگارش دست‌نویس به هجری قمری، نیز قید شده است.

منابع:

۱-ابن بلخی (۱۳۸۵) فارسنامه، تصحیح و تحشیه: گای لیسترانج و رینولد آلن نیکُلسون، تهران: انتشارات اساطیر

۲-شمس، محمد جواد (۱۳۷۹) تاریخ و فرهنگ نی‌ریز، نی‌ریز: مجتمع فرهنگی کوثر نور

۲- فسایی، میرزا حسن (۱۳۸۲) فارسنامۀ ناصری، تصحیح و تحشیه از دکتر منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر

۴- نیّری، محمد یوسف (۱۳/۱۱/۱۳۹۲) «شاخ گل هر جا که روید هم گُل است»، هفته‌نامۀ عصر نی‌ریز، شمارۀ ۵۳۹

دکتر مختار کمیلی پژوهشگر تاریخ و فرهنگ نی‌ریز