باران، قنات‌ها را زنده کرد
بارندگی‌های اخیر باعث جاری شدن دوباره قنات‌هایی مانند خبار و شادابخت و افزایش محسوس سطح آب چاه‌ها و سد‌های نی‌ریز شده است؛ رخدادی که به گفته مسئولان و معتمدان محلی، در سال‌های اخیر کم‌سابقه بوده است. 
این بارش‌ها نشانه‌هایی از احیاء منابع آب منطقه را به همراه داشته است؛ از جاری شدن دوباره قنات‌هایی که سال‌ها خشک بودند تا افزایش سطح آب چاه‌ها و آبگیری گسترده سدها و گوراب‌ها. هرچند کارشناسان می‌گویند برای قضاوت قطعی درباره پایداری این وضعیت هنوز زود است، اما شواهد اولیه از تأثیر قابل توجه باران‌های اخیر بر منابع آب سطحی و زیرزمینی حکایت دارد.
یکی از نشانه‌های ملموس این تغییر، جاری شدن دوباره قنات خبار است؛ قناتی که به گفته اعضای هیئت امناء آن، حدود سه‌ونیم سال کاملاً خشک بود.
حمید خواجه‌احمدی عضو هیئت امناء قنات خبار، در گفت‌و‌گو با نی‌ریزان فارس تأکید می‌کند که بارندگی‌های اخیر نقش تعیین‌کننده‌ای در راه‌اندازی دوباره این قنات داشته است.
او می‌گوید: «در این سه‌ونیم سال عملاً هیچ آبی در قنات نبود؛ اما بارش‌های اخیر باعث شد قنات دوباره راه بیفتد.»
به گفته او با توجه به تجربه سال‌های گذشته، در سال‌هایی که بارندگی مناسب بوده، آبدهی قنات معمولاً ۳ تا ۴ سال ادامه داشته و در شرایط فعلی نیز می‌توان حداقل ۲ سال آبدهی قنات خبار را تضمین‌شده دانست.
خواجه‌احمدی همچنین به نقش گوراب‌های بالادست در تقویت آب قنات اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که پر شدن این حوضچه‌ها در سرعت راه افتادن قنات مؤثر بوده است. با این حال او معتقد است حتی اگر گوراب‌ها دیرتر آبگیری می‌شدند، قنات باز هم راه می‌افتاد؛ اما نه به این زودی که اکنون شاهد آن هستیم.
به گفته او در سال‌های گذشته اقداماتی برای احیاء قنات انجام شده است؛ از جمله مقاوم‌سازی برخی بخش‌های مسیر و بلوک‌چینی در نقاطی از مجرا تا در صورت افزایش جریان آب، آب با ایمنی بیشتری وارد مسیر قنات شود. او همچنین احتمال می‌دهد اگر بارندگی‌ها ادامه پیدا کند و جریان آب از مسیر‌های بالادست مانند رودخانه خبار تقویت شود، پایداری آب حتی تا ۳ سال نیز دور از انتظار نباشد.
در نقطه‌ای دیگر از نی‌ریز، وضعیت قنات شادابخت هم بهبود یافته است.
مسعود خازن عضو هیئت امناء این قنات، می‌گوید پس از بارندگی‌ها آبدهی قنات به طور ناگهانی افزایش یافته بود.
به گفته او، «بعد از بارندگی اخیر، آبدهی به حدود ۴۰ تا ۴۵ اینچ رسید؛ اما حالا نسبت به حدود ۱۰ روز پیش تقریباً نصف شده و به حدود ۲۰ اینچ رسیده و همچنان روند کاهشی دارد.»
خازن می‌گوید هنوز مشخص نیست این آب ناشی از جریان اصلی قنات است یا بخشی از روان‌آب‌های موقتی ناشی از بارندگی و رودخانه‌ها. به گفته او، اگر طی ۱۵ تا ۲۰ روز آینده آب در همین حدود باقی بماند، می‌توان گفت که آب از خود قنات تأمین می‌شود و پایداری بیشتری دارد.
او با اشاره به مقایسه بارندگی امسال با سال‌های پربارش گذشته توضیح می‌دهد که در سال‌هایی که میزان بارندگی در منطقه پلنگان به حدود ۹۰۰ میلی‌متر رسیده بود، قنات نزدیک به یک سال پرآب باقی ماند؛ در حالی که میزان بارش امسال حدود ۵۵۰ میلی‌متر بوده است. به همین دلیل به نظر می‌رسد اثر این بارندگی‌ها احتمالاً تا حوالی شهریور ادامه داشته باشد، اما نه در حد سال‌های بسیار پربارش.
خازن در عین حال به کارکرد طبیعی قنات‌ها در تغذیه سفره‌های زیرزمینی اشاره می‌کند و می‌گوید بخشی از کاهش آب در مسیر طبیعی است: «اگر ۲۰ اینچ آب از مادرچاه خارج شود، حدود ۷ یا ۸ اینچ آن دوباره در مسیر به زمین برمی‌گردد. قنات در واقع به تغذیه آب زیرزمینی کمک می‌کند؛ بر خلاف چاه که فقط آب را بیرون می‌کشد.»
همزمان با این تغییرات در قنات‌ها، اداره منابع آب نی‌ریز نیز از افزایش محسوس سطح آب‌های زیرزمینی و آبگیری گسترده سازه‌های آبی خبر می‌دهد.
رئیس این اداره می‌گوید در هفت تا هشت سال گذشته چنین بارندگی مؤثری در منطقه دیده نشده است.
عبدالله خیراندیش تأکید می‌کند: «چند قنات که کاملاً خشک شده بود، اکنون دوباره راه افتاده؛ از جمله قنات خبار و قنات‌های منطقه پلنگان، لای‌رز و شادابخت. هم حجم آب آنها افزایش یافته و هم کیفیت آب بهتر شده است.»
به گفته خیراندیش، تأثیر بارندگی‌ها فقط به قنات‌ها محدود نبوده و سطح آب چاه‌های کشاورزی و شرب نیز افزایش پیدا کرده است. با این حال آمار دقیق افزایش سطح آب پس از اندازه‌گیری در چاه‌های مشاهده‌ای و تا پایان فروردین اعلام خواهد شد. او برآورد می‌کند که در برخی چاه‌ها افزایش سطح آب حتی تا حدود ۲ متر نیز محتمل باشد.
بارش‌ها همچنین باعث افزایش قابل توجه ذخیره سدها شده است. به گفته رئیس اداره منابع آب نی‌ریز، حجم آب سد چشمه عاشق که ابتدای سال حدود یک‌ونیم میلیون مترمکعب بود، اکنون به حدود ۵.۵ میلیون مترمکعب رسیده است؛ یعنی نزدیک به چهار میلیون مترمکعب آب جدید در پی بارندگی‌های اخیر وارد مخزن شده است.
در کنار سدها، گوراب‌ها و سازه‌های آبخیزداری شهرستان نیز بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد آبگیری شده‌اند. برخی سازه‌ها به دلیل نقص فنی کمتر آب گرفته‌اند، اما بسیاری از آنها تا ۹۰ و حتی ۱۰۰ درصد پر شده‌اند.
خیراندیش در مورد تأثیر بارندگی‌ها بر دریاچه بختگان توضیح داد: «در بختگان آب ماندگار نیست و حدود ۵۰ درصد سطح آن صرفاً خیس شده است؛ یعنی سطحی از رطوبت ایجاد شده، اما این آب به دلیل خالی شدن طبقات پایین آن روی زمین ماندگار نمی‌شود.»
با وجود این بهبود چشمگیر، کارشناسان همچنان بر لزوم مدیریت بهتر آب‌های سطحی تأکید می‌کنند. خیراندیش می‌گوید برای جلوگیری از هدررفت سیلاب‌ها باید سازه‌های کوچک آبخیزداری، آب‌انبار‌ها و حوضچه‌های تغذیه مصنوعی با مشارکت نهاد‌های مسئول و حتی تشکل‌های مردمی ایجاد شود تا هم از فرسایش خاک جلوگیری شود و هم سفره‌های زیرزمینی تقویت شوند.
عنایت طهماسبی معاون سیاسی - امنیتی فرمانداری استهبان هم از افزایش چشمگیر سر رودبال خبر می‌دهد. او می‌گوید: «تا قبل از بارش‌های اخیر، سد رودبال که ۸۲ میلیون متر مکعب ظرفیت دارد، با کمتر از ۲ میلیون متر مکعب تقریباً از مدار خارج شده بود؛ اما امروز با دبی ورودی ۱۲۵ متر معکب در ثانیه، حجم آن به بیش از ۳۶ میلیون متر مکعب رسیده است.»
در مجموع، بارندگی‌های اخیر برای منطقه‌ای که سال‌ها با خشکسالی دست‌وپنجه نرم کرده، امید تازه‌ای به همراه آورده است؛ امیدی که در جاری شدن دوباره قنات‌ها، بالا آمدن آب چاه‌ها و پر شدن سدها دیده می‌شود. با این حال، همان‌طور که کارشناسان تأکید می‌کنند، پایداری این وضعیت به ادامه مدیریت منابع آب و تداوم بارش‌ها در سال‌های آینده بستگی دارد.
