آغاز احیاء ملی بختگان
با تصویب نقشه راه احیاء تالاب‌های طشک و بختگان در ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور، احیاء این زیست‌بوم‌های ارزشمند وارد مرحله‌ای تازه و سرنوشت‌ساز شد؛ مرحله‌ای که این‌بار نه‌تنها در سطح استان، بلکه در قالب یک سند ملی الزام‌آور پیگیری خواهد شد. 
در جلسه اخیر ستاد ملی تالاب‌ها که با حضور محمدرضا عارف معاون اول رئیس‌جمهور، شینا انصاری رئیس سازمان حفاظت محیط زیست و جمعی از مسئولان عالی‌رتبه برگزار شد، تالاب‌های طشک و بختگان به‌عنوان یکی از اولویت‌های اصلی دولت در حوزه محیط زیست معرفی و نقشه راه احیاء آنها به تصویب رسید.
عبور از مدیریت شعاری آب
معاون اول رئیس‌جمهور در این جلسه با انتقاد از رویکرد‌های شعاری در مدیریت منابع آب گفت: «بی‌توجهی به مدیریت علمی منابع آب، امروز خود را در وضعیت بحرانی تالاب‌هایی مانند طشک و بختگان نشان می‌دهد؛ تالاب‌هایی که زمانی از مهمترین زیست‌بوم‌های کشور بودند و اکنون نیازمند اقدام فوری و هماهنگ هستند.»
عارف تأکید کرد که نگاه بخشی و جزیره‌ای باید کنار گذاشته شود و همه سازمان‌ها موظف‌اند ظرفیت‌های خود را برای احیاء این تالاب‌ها به‌صورت یکپارچه به‌کار گیرند.
احیاء بختگان؛ آزمون مدیریت بین‌بخشی
شینا انصاری معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نیز احیاء طشک و بختگان را «آزمونی جدی برای اثبات اثربخشی مدیریت یکپارچه» دانست و گفت: «سازمان حفاظت محیط زیست با تمام توان، پیگیر تسریع اجرای برنامه‌های احیاء این تالاب‌ها خواهد بود.»
نقشه راه چگونه شکل گرفت؟
معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس، در گفت‌و‌گو با نی‌ریزان فارس با تشریح روند شکل‌گیری این نقشه راه گفت: «برنامه مدیریت زیست‌بومی تالاب بختگان از سال ۱۳۹۶ با مشارکت همه ذی‌نفعان تهیه و در شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان فارس تصویب شد. نقشه راهی که امروز در سطح ملی مصوب و بر پایه همان سند بالادستی تدوین شده است.»
به گفته نبی‌اله مرادی، از سال ۱۳۹۸ دانشگاه شیراز به‌عنوان محور علمی احیاء تالاب وارد عمل شد و پس از تکمیل مطالعات، داده‌های میدانی و جلسات فشرده با سازمان‌های اجرایی، نقشه راهی استخراج شد که برای هر سازمان، وظایف مشخص، زمان‌بندی و برآورد مالی تعیین کرده است.
بیشترین مسئولیت بر دوش کدام سازمان‌ها است؟
مرادی با اشاره به نقش کلیدی وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی افزود: «بیشترین حجم اقدامات مربوط به این دو سازمان است. فقط برای جهاد کشاورزی بیش از ۱۴ تکلیف مشخص تعریف شده که شامل تغییر الگوی کشت، کاهش سطح محصولات آب‌بر، مدیریت آب‌های سطحی و نصب کنتور‌های هوشمند بر چاه‌هاست.»
او افزود که برآورد‌های مالی این اقدامات مربوط به دو سال قبل بوده و اکنون قرار است با نرخ روز توسط سازمان حفاظت محیط زیست به‌روزرسانی و به وزارتخانه‌ها ابلاغ شود.
هشدار جدی درباره آبخوان‌ها
معاون محیط زیست طبیعی فارس با اشاره به یکی از بحرانی‌ترین چالش‌های بختگان هشدار داد: «برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی باعث معکوس شدن شیب هیدرولیکی آبخوان‌ها شده است؛ به‌گونه‌ای که آب شور تالاب به سمت آبخوان‌های شیرین نفوذ می‌کند. این روند نه‌تنها تالاب، بلکه آینده کشاورزی منطقه را تهدید می‌کند.»
دانشگاه شیراز: تالاب یک ظرف آب نیست
استاد مهندسی آب دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز و مدیر اجرایی دبیرخانه احیاء تالاب‌های استان فارس، در گفت‌و‌گو با نی‌ریزان فارس با تأکید بر نگاه علمی این سند گفت: «ما در نقشه راه، تالاب را مثل یک ظرف یا استخر ندیدیم که صرفاً بخواهیم داخلش آب بریزیم. احیاء بختگان بدون اصلاح کل حوزه آبریز، غیرممکن است.»
به گفته دکتر مسعود نوشادی، مطالعات دانشگاه نشان می‌دهد در حال حاضر دست‌کم ۷ آبخوان اصلی اطراف تالاب با بختگان در تماس مستقیم‌اند و به دلیل معکوس شدن گرادیان هیدرولیکی، سالانه بین ۳.۵ تا ۴ میلیون مترمکعب آب شور از تالاب وارد آبخوان‌ها می‌شود.
از سند استانی تا سند ملی
نوشادی با اشاره به مسیر پرچالش تبدیل این طرح به سند ملی گفت: «پس از پایان مطالعات دانشگاهی، به این نتیجه رسیدیم که اگر این کار صرفاً در حد یک گزارش علمی بماند، سرنوشتش مثل ده‌ها مطالعه قبلی خواهد شد؛ بنابراین بدون قرارداد جدید، وارد تدوین نقشه راه اجرایی شدیم.»
او افزود: «این سند ابتدا در سطح استان و با امضای استاندار، رؤسای سازمان‌ها و دانشگاه تصویب شد؛ اما، چون ضمانت اجرایی کافی نداشت، پیگیری کردیم تا به یک سند ملی، مشابه تجربه دریاچه ارومیه تبدیل شود که خوشبختانه در جلسه اخیر با حضور معاون اول رئیس‌جمهور تصویب شد.»
دبیرخانه احیاء؛ نظارت مستمر دانشگاه
به گفته نوشادی، دبیرخانه احیاء تالاب‌های فارس در دانشگاه شیراز تشکیل شده و وظیفه پایش، ارزیابی و گزارش‌دهی عملکرد سازمان‌ها را بر عهده دارد: «سازمان‌ها مکلف به اجرای وظایف خود هستند و اگر اقدامی انجام نشود، باید دلایل قانع‌کننده ارائه دهند. هدف ما مچ‌گیری نیست؛ هدف، کمک به اجرای درست سند است.»
احیاء بختگان چقدر زمان می‌برد؟
مدیر اجرایی دبیرخانه احیاء با واقع‌بینی درباره آینده بختگان گفت: «احیاء تالاب به‌شدت وابسته به شرایط اقلیمی است. اگر وارد سال‌های نرمال یا ترسالی شویم، برآورد ما بین ۵ تا ۱۵ سال است؛ در بهترین حالت با ترسالی‌های متوالی، ۵ تا ۷ سال و در شرایط نرمال، ۱۰ تا ۱۵ سال زمان نیاز است. اما در دوره‌های خشکسالی شدید، عملاً امکان احیاء وجود ندارد.»
نوشادی تأکید کرد که مشارکت اجتماعی یکی از ارکان اصلی نقشه راه است و بدون همراهی کشاورزان و جوامع محلی، به نتیجه نخواهد رسید.
آیا بختگان به سرنوشت دریاچه ارومیه دچار می‌شود؟
وی در پاسخ به مقایسه بختگان با دریاچه ارومیه تأکید کرد: «ساختار احیاء بختگان با ارومیه متفاوت است. ارومیه چند استان و چند حوزه آبریز را درگیر می‌کرد؛ اما بختگان در یک استان متمرکز است و همین موضوع امکان هماهنگی مؤثرتر را فراهم می‌کند.»
به گفته او برخلاف تجربه ارومیه، در نقشه راه احیاء بختگان هیچ برنامه‌ای برای انتقال آب بین‌حوضه‌ای پیش‌بینی نشده و تمرکز اصلی بر اصلاح مدیریت آب در داخل حوضه و کاهش فشار بر آبخوان‌هاست.
نوشادی افزود: «در این نقشه راه، همه سازمان‌های اجرایی از ابتدا مشارکت داشته‌اند و همین موضوع، شانس اجرای موفق سند را افزایش می‌دهد.»
صدای کنشگران محلی
محمدجواد رنجبر دبیر انجمن میراث ماندگار بختگان نیز با اشاره به سابقه تدوین برنامه جامع تالاب گفت: «اکنون که نقشه راه احیاء بختگان به‌عنوان یک طرح ملی تصویب شده، انتظار می‌رود منابع مالی و ضمانت اجرایی لازم نیز فراهم شود تا این سند، برخلاف گذشته، فقط روی کاغذ نماند.»
تصویب نقشه راه احیاء طشک و بختگان در سطح ملی، مهمترین اتفاق محیط‌زیستی سال‌های اخیر شرق فارس است؛ اما کارشناسان هشدار می‌دهند که احیاء نه ساده است، نه سریع. بختگان تنها با تغییر نگاه به آب، اصلاح کشاورزی، اجرای دقیق تعهدات و مشارکت واقعی مردم، شانس بازگشت به حیات را خواهد داشت.
