انتقال بی‌صدای آب نی‌ریز به باغ‌های دوردست
لوله‌ها از دل شهر شروع می‌شوند؛ از حوالی شادابخت، بالای شهر و پشت استادیوم. آرام و بی‌سروصدا، کیلومتر‌ها جلو می‌روند، از جاده و زمین و بیابان می‌گذرند و در نهایت به باغ‌هایی می‌رسند که تشنه‌اند؛ پسته، هندوانه و یونجه در جعفرآباد، سیف‌آباد، محمودآباد، تل‌مهتابی و... سبز می‌شود؛ این‌طرف اما، باغ‌های کوچک شهری خشک. 
این، روایت مشترکی است که در ماه‌های اخیر بار‌ها در پیام‌های مردمی گزارش شده؛ روایتی که حالا، به گفته رئیس اداره منابع آب، «واقعیت دارد».
انتقال آب از تلمبه‌های شهری نی‌ریز به خارج از محدوده مجاز؛ پدیده‌ای که هم قانون آن را ممنوع می‌داند و هم کارشناسان نسبت به پیامدهایش هشدار می‌دهند.
لوله‌هایی به طول ۱۰ تا ۱۸ کیلومتر
بر پایه اظهارات منابع محلی و گفت‌و‌گو‌های میدانی، آب برخی تلمبه‌های داخل شهر نی‌ریز با لوله‌کشی به فاصله‌های ۱۰ تا ۱۲ کیلومتر و در مواردی تا ۱۸ کیلومتر منتقل می‌شود. مقصد، عمدتاً روستا‌های بخش مرکزی است؛ جایی که به گفته کشاورزان، چاه‌های محلی یا شور شده است یا از مدار خارج.
یکی از مالکان تلمبه‌ها می‌گوید:
«این کار تازه نیست؛ سال‌ها است که دارد انجام می‌شود. هزینه لوله‌کشی بالاست؛ ولی با اختلاف قیمت آب، کاملاً می‌صرفد.»
اقتصاد پنهان آب؛ از ۳۰۰ هزار تا ۱.۵ میلیون تومان در ساعت
آمار‌ها و روایت‌ها یک نکته مشترک دارند: انگیزه اقتصادی.
قیمت آب در داخل شهر: حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار تومان در ساعت و قیمت آب در مقصد: تا ۱ میلیون و ۴۰۰ تا ۱ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان در ساعت است. هر چند برخی اوقات قیمت فروش آب به باغداران نیازمند داخل شهر هم کمتر از این نیست.
همین اختلاف، انتقال آب را به کسب‌وکاری سودآور تبدیل کرده است؛ به‌ویژه برای باغ‌های بزرگ پسته که توان پرداخت بالاتری دارند و با احداث استخر، آب زمستان را برای تابستان ذخیره می‌کنند. هر چند خیلی از باغ‌ها مال همان تلمبه‌داران است و موضوع فروش آب شاید کمتر مطرح باشد.
یکی از بهره‌برداران قانون‌مدار می‌گوید:
«ما کنتور نصب کردیم، محدود شدیم، باغمان خشک شد؛ اما چند چاه آن‌طرف‌تر، بدون کنتور، شبانه‌روزی آب می‌کشند و می‌برند جعفرآباد و محمودآباد.»
سه روایت از دل تلمبه‌ها
گفت‌و‌گو با مالکان تلمبه‌ها، تصویری یکدست ارائه نمی‌دهد؛ بلکه سه روایت متفاوت را کنار هم می‌گذارد:
یکی از مالکان در محدوده شادابخت می‌گوید آب تلمبه‌اش فقط داخل شهر مصرف می‌شود و انتقال به روستا‌ها را غلط و غیرقانونی می‌داند. با این حال هشدار می‌دهد برداشت بی‌رویه، دیر یا زود همه را گرفتار می‌کند.
مالک دیگری که کنتور روی چاهش نصب شده، از برخورد سلیقه‌ای گلایه دارد:
«برای ما قانون اجرا شد، ولی ۷-۸ تلمبه دیگر بدون کنتور، ۲۴ ساعته کار می‌کنند.»
یک صاحب تلمبه، اما تأیید می‌کند آب را چندین کیلومتر به زمین شخصی‌اش در سیف‌آباد منتقل می‌کند:
«فروش نداریم، مصرف خودمان است. ولی قبول دارم انتقال آب کلاً خلاف قانون است.»
رئیس اداره منابع آب نی‌ریز: انتقال آب از تلمبه‌های شهری حتی به فاصله ۱۰ متر هم غیرقانونی است
رئیس اداره منابع آب شهرستان نی‌ریز با تأیید انتقال آب از تلمبه‌های داخل شهر به روستا‌ها و مناطق خارج از محدوده مجاز، تأکید می‌کند: از نظر قانونی، هرگونه انتقال آب از محل تعیین‌شده در پروانه، حتی در فاصله‌های کوتاه، تخلف محسوب می‌شود و میان انتقال ۱۰ متر یا ۱۰ کیلومتر تفاوتی وجود ندارد.
عبد‌ا... خیراندیش با بیان این که از ۷۰۰ چاه بخش مرکزی، حدود ۵۰ چاه آب در شهر نی‌ریز هست، می‌گوید: «برخی چاه‌ها در مناطق روستایی شور یا از مدار خارج گردیده و همین مسئله باعث شده وابستگی باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی به چند تلمبه داخل شهر افزایش پیدا کند.»
او تأکید می‌کند که مرز قانونی، محل مصرف درج‌شده در پروانه بهره‌برداری است و خروج آب از این محدوده، مشمول تخلف می‌شود: «سالهاست این اتفاق دارد می‌افتد و ما هم به چندین پرونده ورود کردیم تا جلوگیری کنیم؛ اما دیدیم باغ‌های پسته محمودآباد و تل‌مهتابی که جانشان به همین چند چاه داخل شهر بسته است، از بین می‌رود. فرمانداری هم گفت ورود نکنید و عملاً ورود کردن ما به این مسئله کار سختی شده است.»
وی ادامه می‌دهد: «اکثر چاه‌هایی که آب دارند، کنتوردار شده و اگر چاهی کنتور ندارد، در واقع آب نداشته است.»
انتقاد از فشار‌ها برای تسهیل برداشت
رئیس اداره منابع آب نی‌ریز در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو، به فشار‌ها و تصمیمات مدیریتی اشاره می‌کند:
«در حالی که کاهش ساعت فعالیت چاه‌ها یکی از راه‌های اصلی مدیریت مصرف است، در جلسه رفع موانع تولید فرمانداری تصمیم گرفتند حتی همان ۴ - ۵ ساعت خاموشی هم در مورد چاه‌های مورد استفاده سنگبری‌ها برداشته شود.»
او اضافه می‌کند: «وقتی ساعت خاموشی حذف می‌شود، عملاً به افزایش برداشت آب کمک می‌کنیم؛ این یعنی ضربه زدن به منابع زیرزمینی.»
انتقال آب برای صنعت و شهرک سنگ
خیراندیش با اشاره به مصرف آب شیرین در شهرک سنگ و برخی صنایع مثل فاتح‌صنعت می‌گوید:
«چاه آبرفتی به درد شرب نمی‌خورد و برای صنعت هم نمی‌شود از آب‌های نیمه‌شور یا شور استفاده کرد. اما در جلسات شورای حفاظت آب و مدیریت بحران بار‌ها مطرح شده که یک چاه کشاورزی خریداری کنید و برای سنگبری‌ها ببرید تا ما به این دو چاه اجازه فروش آب ندهیم؛ اما متأسفانه اقدامی از طرف شهرک سنگ نشده است. البته همه اینها خلاف است؛ اما ما در بدو ورود به نی‌ریز در مقابل کار انجام شده قرار گرفتیم و دیدیم هر چه ورود کنیم، فقط قیمت آب را بالا می‌بریم و نتیجه دیگری ندارد.»
پیامد‌های زیست‌محیطی و کشاورزی
رئیس اداره منابع آب نی‌ریز در پاسخ به پرسشی درباره آثار انتقال آب می‌گوید:
«مشکل اصلی این است که وقتی به چاه مجوز داده می‌شود، بهره‌بردار تصور می‌کند می‌تواند تا آخرین قطره برداشت کند. چه با لوله و چه با تانکر؛ نتیجه یکی است: تخلیه منابع زیرزمینی. موضوع قطعی برق و کنتور نیز محدودیت زیادی ایجاد نکرده و هر کس هر چه در توان دارد، می‌کِشد.»
انتقال آب، اگرچه باغ‌های مقصد را زنده نگه داشته، اما همزمان باعث خشکی باغ‌های اطراف تلمبه‌ها در داخل شهر، تشدید افت سفره‌های زیرزمینی، احساس بی‌عدالتی در اجرای قانون و تضعیف اعتماد عمومی به مدیریت منابع آب شده است.
تا زمانی که ساعت کار چاه‌ها کاهش نیابد، نظارت یکسان اعمال نشود و مصرف صنعت از آب شهری جدا نگردد، لوله‌ها همچنان بلندتر خواهند شد و آب شهر، آرام و بی‌صدا، از زیر پای شهروندان عبور خواهد کرد.
