بازخوانی سنگ نوشته مسجد جامع صغیر نی‌ریز
شهر‌ها و آبادی‌های دیرینه سال، با مواریث تاریخی و فرهنگی‌شان، دیرینگی و ریشه‌دار بودن خود را به رخ جهانیان می‌کشند و نی‌ریز در شمار یکی از این دیرینه شهر‌های ایران است. بخش نخست
در این شهر، با آن که بیشتر میراث‌های فرهنگی و تاریخی‌اش در غفلت عمیق مسئولان از میان رفته، هنوز آثار ارجمندی هست که نشان می‌دهد این شهر اصالت دارد.
مسجد جامع صغیر که به مسجد بازار نیز شهرت دارد و امروزه مسمّا به مسجد امام خمینی شده است، مسجدی باستانی بود که حدود ۵۰ سال پیش کاملاً تخریب گشت و شوربختانه، شهر یکی از نشانه‌های قدمت و اصالت خود را از دست داد.
نگارنده چندی پیش به هنگام نگارش مقاله‌ی زندگی و شعر مایلی نی‌ریزی که شهریورماه ۱۴۰۴ خورشیدی در شماره ۵۹ ماهنامه نی‌تاک منتشر شد، لازم دید که به سنگ نوشته‌ی این مسجد در باب صابونخانه‌های نی‌ریز رجوع کند. از این رو به منابعی چون:
تذکره سازگار از زنده‌یاد خلیل سازگار، مقاله زنده‌یاد احمد اقتداری با عنوان «فرمانی از شاه طهماسب صفوی درباره صابونخانه‌های نی‌ریز» و باز چاپ‌های آن در جلد دوم مجموعه مقالات کنگره استاد میرزا احمد نی ریزی و «تاریخ و فرهنگ نی‌ریز» رجوع نموده و متوجه شد که این منابع در خواندن سنگ‌نوشته با هم اختلاف دارند. به همین سبب، به بازخوانی خود سنگ نوشته که با کمال شگفتی از حوادث روزگار نابکار تا امروز جان سالم به در برده است، پرداخت و تفاوت‌های ضبط سنگ نوشته را با آنچه در آثار نام برده، آمده است یادداشت کرد.
چون این سنگ نوشته ارزش تاریخی دارد چنانکه باستانی پاریزی در کتاب «سیاست و اقتصاد عصر صفوی» به آن استناد می‌کند، ضروری است که متن آن، منقّح و پیراسته‌تر، باز چاپ شود.
مسجد جامع صغیر
مسجد جامع صغیر در محله شادخانه واقع بوده است. نگارنده تصویری مبهم و غبارآلود از این مسجد، پیش از ویرانی‌اش، در ذهن دارد.
این مسجد تا سال ۱۳۴۵ پابرجا بوده و پس از این تاریخ، متأسفانه به‌طور کامل ویرانش کردند.
زنده یاد ایرج افشار (**) از مسجد کهنسال ما در سال ۱۳۴۵ دیدن کرده و گچ‌نوشته دیوار آن را (مربوط به وقایع سال ۱۲۷۰ مهشیدی) خوانده و در مجله نیما چاپ نموده است. شگفتا که افشار پیش‌بینی می‌کرده که این مسجد کهن‌زاد، چند سالی پس از دیدار او ویران می‌شود که شد. (ر. ک: افشار: ۱۳۴۷: ۶۴۶-۶۴۱)
زنده‌یاد خلیل سازگار (۱) از تخریب این مسجد در تذکره خود خبر داده است. متأسفانه سال تألیف تذکره سازگار در صفحه عنوان، درج نشده وگرنه از روی سال تألیف آن می‌توانستیم تاریخ تخریب مسجد را حدس بزنیم. به نظر من تذکره سازگار در سال ۱۳۵۷-۱۳۵۶، نگارش یافته به این دلیل که مؤلف از جمعیت نی‌ریز تا آخر سال ۱۳۵۵ خبر می‌دهد.
وی می‌نویسد:
برابر آخرین آمار سرشماری جمعیت [شهرستان]نی‌ریز و حوزه‌های تابعه تا آخر سال ۱۳۵۵ بالغ بر ۵۰۱۵۳ نیفر (= نفر) بوده است. (سازگار، بیتا، ۸)
سازگار در وصف مسجد جامع صغیر و سنگ نوشته‌های آن چنین می‌نویسد:
مسجد جامع صغیر که به آن مسجد بازار هم گفته شده اخیراً بنای قدیمی آن خراب و تجدید بنا شده و آثاری از بنای قدیمی به جای نماند. مسجد مذکور که تا چند سال قبل پای برجا بوده دارای ستون‌هایی قطورِ بسیار مستحکم و طاق‌هایی به سبک طاق‌های مسجد جامع کبیر بنا شده بود منتهی آن رفعت و بلندی را نداشت و دارای محوطه‌ای محقر بود و [..]دو نامه تاریخی یکی مربوط به فرمان شاه طهماسب در خصوص کارخانه‌های صابون‌پزی نی‌ریز در آن عصر و دیگری مربوط به یک غائله در نی‌ریز که اولی بر سنگ منقوش و دومی بر دیوار گچی نوشته شده بود و تا قبل از تجدید بنای مسجد وجود داشت که از فرمان سنگی عکس برداری و تاریخچه آن غائله که منجر به کشتار و غارت‌های زیادی گردیده به زحمت استنساخ شد.» (سازگار، بیتا، ۲۱)
گفتار مرحوم آیت‌الله سید محمد فقیه امام جمعه فقید نی‌ریز، در وصف این مسجد چنین است:
اگر یادتان باشد مسجد جامع صغیر دو طاق داشت روبروی هم مثل مسجد جامع کبیر، نظیر هم، یک طاق دارای محراب بود و یک طاق هم روبروی آن بود و حوض کوچکی هم وسط داشت. [..]دو طرفش دو تا شبستان بود، یک شبستان طرف غرب و یک شبستان طرف شرق که هر کدام از محلات شهر در ماه رمضان در بخشی احیا می‌گرفتند. این مسجد در ورودی داشت و دو تا سکو هم داشت که آنجا تابستان‌ها نماز می‌خواندند و اتاقی در دالان داشت برای خادم مسجد... مسجد ستون‌های قدیمی داشت و یک منبر سیاه هم آنجا بود... کتیبه دیگر مال بیش از ۴۰۰ سال قبل است. نوشته برای زمان طهماسب میرزا است. مسجد آباد بود که آمدند سنگ نوشته را بر تارک دالان مسجد نصب کردند.» (کمیلی، ۱۴٠۱)
ابعاد سنگ نوشته مربوط به صابونخانه نی‌ریز
چنانکه اشاره شد، خلیل سازگار و احمد اقتداری، سنگ نوشته را خوانده و در آثار خود ضبط نموده‌اند. مرحوم سازگار، تصویر سنگ نوشته را در تذکره خود (ص ۲۲) انداخته است.ای کاش آن مرحوم، تصاویری از خود مسجد نیز در کتاب خود می‌انداخت.
مرحوم اقتداری، در مقاله خود، درباره‌ی دیدار خود از مسجد جامع صغیر و ابعاد سنگ نوشته آن، چنین می‌نویسد:
«در روز چهارم خرداد ماه یک هزار سیصد و چهل و چهار (۲) که به تقدیر، گذارم به شهر نی‌ریز فارس افتاد، ساعتی چند در آن شهر ماندم و آشنایی مهربان (۳)، چون مرا مشتاق آثار قدیمی دید، به مسجد جامع صغیر نی‌ریز رهنمون شد.
مسجد جامع صغیر در محله شادخانه نی‌ریز واقع شده است و بر گرد آن آثار قبرستانی باقی مانده است و طاق و رواق آن را بار‌ها تعمیر کرده‌اند و به خوبی اختلاف تعمیرات نوین با گچبری محراب و ... کهنه و کهنه‌تر آن پیدا است.
در این مسجد لوحه‌ی سنگی کثیرالاضلاعی وجود دارد که در قاعده مربع مستطیل و رأس آن را مثلثی متساوی‌الساقین تشکیل می‌دهد. اضلاع این کثیرالاضلاع شش ضلعی از ضلع قاعده به ترتیب ۳۰ سانتی‌متر و در طرفین قاعده ۶۰ سانتی متر و دو ضلع مثلث فوقانی هر کدام ۲۰ سانتی‌متر است. طول سنگ از رأس تا قاعده ۷۰ سانتی‌متر است و سطح هرمی شکلی را نشان می‌دهد. سنگی بر بالای سردر ورودی مسجد جامع صغیر در گچ نصب شده و به خط نسبتاً زیبایی، فرمانی بر آن سنگ خاکستری رنگ منقور گردیده که مورخ به تاریخ ۹۸۱ هجری و حاوی فرمان شاه طهماسب صفوی است.» (اقتداری، ۱۳۴۳: ۳۱۹)
از مقایسه تصویر سنگ نوشته مندرج در تذکره سازگار با خود سنگ نوشته، متوجه شکستگی سنگ و ساییدگی و محو پاره‌ای از واژگان به ویژه در آخر یا آغاز سطور می‌شویم.
ادامه دارد پی‌نوشت:
*- تاریخ‌پژوه و عضو هیئت علمی دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان
**- ایرج افشار (۱۳۰۴-۱۳۸۹ خورشیدی) ایران‌شناس، نسخه‌شناس، کتابدار، پژوهشگر، روزنامه‌نگار و نویسنده‌ای بود که بیش از ۳۰۰ کتاب وهزاران مقاله در باره ایران نوشته و هزاران کتاب و مقاله از پژوهشگران و ایران شناسان دیگر به چاپ رساند.
١- خلیل سازگار (١٣٠١- ۱۳۷۶ خورشیدی) فرزند چراغعلی فرزند محمد نی‌ریزی از شاعران و نویسندگان معاصر نی‌ریز است. پس از تحصیل مقدمات بیش از ۴ سال در محضر مرحوم سید محی‌الدین فال‌اسیری زبان عربی آموخت (ر. ک: رکن‌زاده آدمیت، ۱۳۳۹ ج ۳ ص ۷).
سازگار دبستانِ گلستان را در روستای لایزنگان داراب در سال ۱۳۱۹ افتتاح کرد. (ر. ک: آزما: ۱۳۷۰:۲۸۲) ظاهراً نام گلستان را مرحوم سازگار برای این دبستان برگزیده است که انتخابی بس زیبا و مناسب و ایهام‌گونه است و نشان از ذوق و شاعرانگی سازگار دارد. چه، هم نام گلستان سعدی را به ذهن تداعی می‌کند و هم استعاره‌ای برای دانش‌آموزان مدرسه است. دبستان گل‌ها.ای کاش مسئولان امروز ما نیز در گزینش نام برای این مکان‌ها و خیابان‌ها و... این‌گونه عمل می‌کردند. رکن‌زاده آدمیت، مناظره «غنچه با مرغ» از سازگار را در کتاب خود نقل کرده که عیناً در تذکره سازگار آمده و از مقابله آنها می‌توان یک دو لغزش تایپی راه یافته به این مناظره را اصلاح نمود. شاعر ما گزیده‌ای از اشعارش را در تذکره خود آورده که غزل «شکایت از روزگار» صمیمیت ویژه‌ای دارد (ر. ک: سازگار، بیتا، ۱۹۲. نیز ر. ک: موسوی مقدم، ۱۳۸۶:۲۰۳- ۲۱۵)
٢. نگارنده در درستی این تاریخ گمان‌مند است. زیرا مقاله مرحوم اقتداری یک سال پیش از این تاریخ چاپ شده است. شاید چهل و دو درست باشد. می‌توان فرض کرد که مقاله با تأخیر چاپ شده است. به عبارتی اقتداری مقاله خود را در چهل و چهار نوشته، اما در شماره ۱۲ چاپ و منتشر شده است.
٣. این آشنای مهربان و فرهنگ‌دوست، زنده‌یاد بهشتی‌روان، محمدحسن ضمیری است. اقتداری در پانوشت صفحه، نام او را صریحاً ضبط کرده است. زنده‌یاد محمدحسن ضمیری (۱۳۸۰-۱۳۱۰ خورشیدی) از افراد خوشنام و در زمره نیکوکاران و خیرین و از نوحه‌خوان‌های بنام و خوش صدا و پرآوازه نی‌ریز است که شعر نیز می‌سروده و نمونه‌هایی از اشعارش در «آتش شعله‌خیز نی‌ریز» منقول است. غالب اشعار بهشتی‌روان ضمیری مرثیه است. (ر. ک: موسوی مقدم، ۱۳۸۶: ۳۳۴ -۳۴۰)
نظر شما
