سالَک؛ بیماری کوچک با آثار بزرگ بر چهره و سلامت
«سالک» یک بیماری پوستی است که توسط انگل تک‌سلولی ایجاد می‌شود و از طریق گزش پشه خاکی به انسان منتقل می‌گردد. این پشه با خون‌خواری از حیوانات آلوده (به‌ویژه جوندگان صحرایی) یا انسان مبتلا، انگل را دریافت کرده و به فرد سالم منتقل می‌کند. علائم بیماری معمولاً یک ماه تا یک سال پس از گزش ظاهر می‌شود.
در حال حاضر در ۱۹ استان کشور شامل حدود ۱۵۰ شهرستان، انتقال محلی بیماری سالک گزارش می‌شود. ساکنان سایر استان‌ها نیز در صورت سفر به مناطق آلوده ممکن است به بیماری مبتلا شوند. استان‌های اصفهان، فارس، خراسان رضوی، خوزستان، ایلام، سمنان، کرمان و گلستان بیشترین موارد سالانه ابتلا را دارند.
سالک باعث ایجاد زخم‌های پوستی در نواحی باز بدن، به‌ویژه صورت، می‌شود و حتی پس از درمان نیز جای زخم (جوشگاه) باقی می‌ماند. این موضوع از نظر زیبایی و روحی روانی موجب رنجش بیمار می‌شود.
در صورت آلودگی زخم به عفونت‌های باکتریایی، نیاز به درمان آنتی‌بیوتیکی وجود دارد و در موارد شدید، ممکن است سلامت فرد را تهدید کند. زخم در نواحی حساسی مانند پلک چشم، لاله گوش، لب و بینی نیز می‌تواند موجب نقص عملکرد این اعضا شود.
مخزن و ناقل بیماری
سالک روستایی: مخزن اصلی آن جوندگان وحشی مانند موش‌های صحرایی هستند.
سالک شهری: مخزن اصلی معمولاً انسان بیمار است. گاهی سگ‌ها نیز مبتلا شده و به‌عنوان مخزن محسوب می‌شوند.
ناقل بیماری پشه خاکی است؛ حشره‌ای بسیار کوچک به اندازه ۲ تا ۳ میلی‌متر که هنگام تغذیه از خون، انگل را منتقل می‌کند. این پشه در محیط‌های تاریک، گرم و نسبتاً مرطوب مانند زیرزمین‌ها، شکاف دیوارها، طویله‌ها، اطراف زباله‌ها، کود دامی، اماکن متروکه، نخاله‌های ساختمانی، لانه جوندگان و غار‌ها به‌وفور یافت می‌شود.
راه‌های انتقال
شایع‌ترین نوع سالک، نوع روستایی است که مخزن آن جوندگان هستند و کمتر از ۲۰ درصد موارد، مخزن انسانی دارد. پشه خاکی پس از تغذیه از مخزن آلوده، در خون‌خواری بعدی از انسان، بیماری را منتقل می‌کند.
علائم بیماری
در محل گزش پشه، ابتدا یک جوش کوچک ایجاد می‌شود که پس از ۱ تا ۲ ماه به زخم تبدیل شده و بسته به نوع سالک، ۸ تا ۱۲ ماه یا بیشتر ادامه می‌یابد. پس از بهبود نیز جای زخم باقی می‌ماند.
تشخیص
افراد ساکن یا مسافر به مناطق آلوده، در صورت مشاهده هرگونه ضایعه پوستی که بیش از ۱۰ روز طول بکشد، باید مشکوک به سالک تلقی شده و برای تشخیص و درمان به نزدیک‌ترین مرکز جامع سلامت یا خانه بهداشت مراجعه کنند.
درمان
اغلب موارد با درمان موضعی شامل تزریق داروی مخصوص سالک در اطراف ضایعه و سرمادرمانی (کرایوتراپی) قابل درمان است. مراجعه زودهنگام، موجب کوچک‌تر بودن ضایعه، بهبود سریع‌تر و جلوگیری از انتقال بیماری به سایر افراد خانواده می‌شود.
تشخیص و درمان موارد مشکوک در مراکز جامع سلامت منتخب درمان سالک رایگان انجام می‌شود.
راه‌های پیشگیری در مناطق بومی
◻ جمع‌آوری و دفع صحیح زباله و نخاله‌های ساختمانی اطراف منازل
◻ استفاده از پشه‌بند، توری و پرده‌های ریزبافت ترجیحاً آغشته به حشره‌کش (به‌خصوص هنگام غروب و شب)
◻ استفاده از لباس پوشیده با آستین و شلوار بلند در غروب و شب
◻ استفاده از پماد‌ها و مواد دورکننده حشرات
◻ پرهیز از تردد در مناطق آلوده در هنگام غروب و شب
◻ عدم نگهداری دام در نزدیکی محل سکونت
◻ مراجعه به مراکز سلامت در صورت مشاهده هر ضایعه مشکوک (بیش از ۱۰ روز)، به‌ویژه برای ساکنان یا مسافران مناطق بومی
◻ تکمیل کامل دوره درمان در صورت ابتلا
◻ رعایت بهداشت زخم تا زمان بهبود
◻ گزارش افزایش جمعیت جوندگان صحرایی در اطراف منازل به خانه بهداشت یا مرکز جامع سلامت
