چلوکبابی شمشیری رستورانی فعال‌تر از ۱۰۰ حزب سیاسی

این چلوکبابی را محمدحسن شمشیری دایره کرده بود که یکی از قدیمی‌ترین رستوران‌های شهر تهران به حساب می‌آید. کیفیت پخت غذا‌هایی آن به حدی بود که مشتریان ساعت‌ها در صف می‌ماندند تا نوبت ورود آنها به داخل رستوران و صرف غذا برسد.

البته غذا خوردن در رستورانی که عکس بزرگی از مصدق نخست وزیر محبوب بر دیوار آن نصب بود و دیدن مرد ملی گرا، میان سال، خوش رفتار، سبیلو، درشت هیکل و ثروتمندی که «قهرمان قرضه ملی» نام گرفته بود و مدام می‌گفت: «آرزو دارم که یک روز آزادی ملت ایران را ببینم و بمیرم!». برای خیلی از جوانان اهل سیاست آن دوران، نوعی پز و تفاخر سیاسی هم محسوب می‌شد.

ازشمشیرسازی تا کافه داری

نیاکان حاج محمد حسن شمشیری اصالتاً اصفهانی و در کار ساخت شمشیر بودند که با تغییر شغل، به تهران آمده و به قهوه خانه داری مشغول شدند. پدر بزرگ او رئیس صنف قهوه داران دوره قاجاریه و از هواداران جنبش مشروطیت بود. محمدحسین در ایام کودکی و بعد از فوت پدر به عنوان شاگرد کافه نزدحاج اسماعیل کریم آبادی کار می‌کرد که آدمی اهل سیاست بود و همین امر باعث شد تا محمدحسن که حتی سواد خواندن و نوشتن هم نداشت، علاقه‌مند به سیاست شود.

شمشیری سپس قهوه خانه کوچکی اجاره کرد و زندگی پرمشقتی را پشت سرگذاشت تا اینکه در سال ۱۳۲۰ اقدام به تأسیس رستوران نسبتاً بزرگی در ضلع جنوبی سبزه میدان کرد و بزودی کارش گرفت و تبدیل به یکی از معتمدین صنوف تهران شد. او حسب علاقه به سیاست، برخی روز‌ها برای شنیدن نطق نمایندگان و اخبار سیاسی کشور به مجلس می‌رفت. در همین زمان بود که از سخنان و عقاید ملی دکتر محمد مصدق خوشش آمد و در سلک هواداران او در آمد.

دوستی شمشیری و مصدق بالاگرفت؛ بطوریکه او رابط میان مصدق و اصناف تهران شد. با شروع جنبش ملی شدن نفت، شمشیری بازار تهران را در حمایت از مصدق بسیج کرد. توقف فروش نفت ایران، دولت مصدق را در تنگنای مالی قرار داد و برای تأمین هزینه‌های اداره مملکت، مجبور به فروش اوراق قرضه کرد، شمشیری در اقدامی جوانمردانه و وطن خواهانه ۳۰۰ هزار تومان از اوراق قرضه دولت را یکجا خرید و یک میلیون تومان هم در اختیار «بانک بیمه» قرار داد تا به افراد نیازمند و تحت فشار وام اعطا کند.

حسن شمشیری یکی از نیکوران بنام و اسوه سخاوتمندان عصر خودش بود. فرزندی نداشت و تمام ثروتی را که با استکان شویی و ظرفشویی تهیه کرده بود صرف آزادی و سربلندی ایران و رفع حوائج مردم گرفتار کشور کرد. برای آزادی بسیاری از زندانیان سیاسی وقت، وثیقه ملکی فراهم کرد، هزینه تحصیل تعدادی از دانشجویان بی بضاعت را تأمین کرد، برای شخصیت‌های متوفی که ملی و سالم و خوشنام بودند با هزینه خودش مجلس ترحیم برگزار کرد و بنای یاد بود ساخت و مبلغ ۳۰۰ هزار تومان نیز صرف احداث ساختمان جدید در بیمارستان نجمیه تهران کرد و در مجموع یک سوم دارایی اش را وقف امور خیریه کرد. بیمارستان آسیای تهران را همان دانشجویانی ساختند که با هزینه شمشیری در خارج تحصیل کرده بودند.

 روز‌های سخت بعد از کودتا

در سال‌های بعد از کوتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، این پیر مرد وطن دوست و نیک کردار ایرانی، به خاطر حمایت از مصدق، زیر فشار‌های شدید سیاسی و امنیتی قرار گرفت. تعدادی از اوباش حکومتی به خانه و چلوکبابی شمشیری هجوم بردند. شیشه‌ها را شکستند و تابلوی آن را کندند تا نامی از شمشیری باقی نماند.

تمام تلاش حکومت این بود تا احترام و شخصیت او را در هم بشکند و وادارش کند که علیه مصدق چیزی بگوید. شمشیری در عوض، آیت الله کاشانی و تمام کسانی را که به مصدق پشت کرده بودند مورد سرزنش قرار داد و در جریان دفاعیاتش در دادگاه گفت: «من با تمام وجود، عاشق این مردِ بزرگ و وطن پرست و مردم دوست هستم و جان و مالم فدای یک تار موی مصدق است». او مدتی به جزیره خارک تبعید شد. در همان حال ناامید نشد؛ شروع به سوادآموزی کرد برای مردم خارک کارآفرینی کرد و درسال ۱۳۴۰ درگذاشت.

واکنش مردم و مصدق به مرگ شمشیری

مرگ حاج حسن شمشیری آن هم ۸ سال بعد از تحقیر‌ها و سرکوب‌های ناشی از کودتا، برای نیرو‌های سیاسی وطن دوست ایران و هر کسی که او را می‌شناخت، ناگوار و غم انگیز بود. تعدادی از دوستانش به رغم تهدید نیرو‌های امنیتی، برای او در شهر‌های تهران، مشهد، اصفهان، شیراز و شاهرود مراسم یادبود برگزار کردند.

دکتر مصدق که در تبعید به سر می‌برد، با شنیدن خبر مرگ این یار وفادار خود، برای نخستین بار اطلاعیه‌ای را با دست خط خودش صادر کرد و از مردم خواست که به پاس سال‌ها تلاش و مرارت‌های او برای وطن، در مراسم سوم درگذشتش شرکت کنند. وی نوشت: «از خبر درگذشت رادمرد وطن پرست و آن خیّر نیکوکار، آقای شمشیری آنقدر متأثر شدم که نتوانستم از عهده نگارش این سطور برآیم».

مراسم ختم سومین روز درگذشت حاجی شمشیری با حضور غیر منتظره جمعیت مواجه شد. نیرو‌های امنیتی از قرائت اطلاعیه مصدق پیشگیری کردند و به ضرب و شتم و دستگیری حاضران پرداختند، اما مردم اطلاعیه را تکثیر کردند و به دیوار‌ها چسباندند.

دکتر غلامحسین صدیقی از اعضای جبهه ملی بر سر مزار شمشیری در ابن بابوی تهران سخنرانی پرشوری ایراد کرد و گفت:

«شمشیری به ارزش شخصی انسان توجه داشت و با استبداد و خودکامگی مبارزه می‌کرد. دوست آزادیخواهان و اصلاح طلبان بود، نه انسانی را خوار و خفیف می‌شمرد و نه در برابر نامردان ذلیل و پست می‌شد. او به خوبی حس کرده بود که کشوری که در آن ارزش آدمی پایمال شود و ظلم و خودخواهی و درنده خوئی به جای فضائل اجتماعی در آید محکوم به زوال است. او به حد عشق به میهن خود مهر می‌ورزید».

ادیب برومند شاعر ملی گرای ایرانی در وصف او سرود:

ساده مردی که فراخواست زِ انبوه عوام

لیک در جمع خواصش، سخن از محمدت است

آنچه اندوخت به سرسختی و جان فرسایی

داد آسان، به ره حق که ره عافیت است

پدیده شمشیری در جامعه ایران

این که چه رویدادی از محمدحسن شمشیری بی سواد و قهوه چی، یک چهره سیاسی وطن پرست و نیکوکار و مردم دوست ساخت، نیازمند بررسی بیشتر است؛ آن هم در زمانه‌ای که بسیاری از افراد تحصیل کرده و مبارزه بالاجبار تن به همکاری با رژیم کودتا دادند!

خود او می‌گوید من در ابتدای شروع کارم سختی‌ها و بی پولی‌های زیادی کشیدم. شب‌های زیادی به منزل نمی‌رفتم و در قهوه خانه می‌خوابیدم تا صبح زود بتوانم اسباب پذیرایی از مشتریان را فراهم کنم. یک بار در سال‌های بعد از جنگ جهانی اول دچار بیماری وبا و فقر شدید شدم به طوری که دکانم را به وثیقه گذاشتم تا هزینه‌های بیماری و زندگی را تأمین کنم. در این هنگام یکی از کسبه به نام محمدحسن صالحی ۳۰ هزارتومان به من قرض داد و زندگی‌ام نجات پیدا کرد. شاید بخشی از خصایص نیکوی، شمشیری واکنشی به همین اقدام انسانی باشد که می‌کوشید چنین کاری را در حق دیگر گرفتاران جبران کند.

خدمات او فقط منجر به نجات افراد گرفتار نشد بلکه کمک هایش به دولت ملی مصدق به قدری مؤثر بود که سرویس‌های امنیتی خارجی، شمشیری را یکی از عوامل مقاومت مصدق در مقابل تحریم‌های نفتی نامیدند. در اسنادی که از شرکت نفت انگلیس در ماجرای «خانه سدان» به دست آمد، گزارش شده بود:

«تاکنون هرگونه اقدامی که برای جلوگیری از کمک شمشیری به ملی شدن صنعت نفت و جبهه ملی به عمل آمده، نتیجه نداده و او برای یاری رساندن به مصدق و یارانش همواره راسخ است». جالب است که بنا به گفت مصدق، این مرد در قبال این کمک ها، هیچ چیزی برای خودش از دولت طلب نکرد.

پدیده‌ای مثل حاج محمد حسن شمشیری ثابت کرد که کمک به وطن و مردم وطن، مستلزم هیچ درجه از دانش یا منصب و مقام نیست. می‌توان بدون توان خواندن و نوشتن و با یک قهوه‌خانه کوچک در عرصه سیاست و جامعه، تأثیرات گذاشت که ده‌ها نخبه علمی و حزب و گروه سیاسی قادر به آن درجه از اثر گذاری نباشند. می‌توان در زندگی انتخاب‌های درست کرد و روی آن ایستاد.

امروزه، از چاقوکشان و اوباش اجیر شده حکومت که رستوان شمشیری را غارت کردند، هیچ نام و اثری نیست امابعد از مرگ شمشیری، صد‌ها رستوارن و چلوکبابی با عنوان «شمشیری» در سراسر کشور تأسیس شد تا نام او را جاودانه کنند.

روحش شاد