روزهای سخت طلای سبز نیریز
شهرستان نیریز از دیرباز بهعنوان قطب اصلی تولید پسته استان فارس و یکی از مناطق مهم کشور در این صنعت شناخته میشود. 
ارقام مشهور اوحدی، احمدآقایی، کلهقوچی و اکبری در باغهای این شهرستان پرورش یافته و سهم مهمی در بازار داخلی و صادرات غیرمستقیم دارند. اما امسال، بهگفته مدیر جهاد کشاورزی و باغداران، شرایط اقلیمی نامساعد و بحران منابع آبی، تصویری متفاوت از گذشته رقم زده است.
نادر زارعی مدیر جهاد کشاورزی نیریز، آغاز برداشت پسته را از شهریور و پیشبینی تولید حدود ۱۸ هزار تن پسته تر (معادل شش هزار تن خشک) را اعلام کرده است؛ رقمی که نسبت به سال قبل با کاهش همراه است. او عوامل اصلی افت تولید را سرمازدگی، گرمازدگی، سقط جنین میوه، قطع برق و اختلال در آبیاری برشمرده است. از مجموع محصول، ۳۰ درصد به صورت کالفروشی برداشت میشود و فرآوری آن در ۱۷ ترمینال انجام میگیرد.
اظهارات باغداران نشان میدهد کاهش تولید و افت کیفیت گستردهتر از آمار رسمی است:
خسرو طاطی: کاهش تولید حدود ۳۵ درصد و پوکی ۳۰ تا ۴۰ درصد؛ بحران آب با شوری و تلخی در ۷۰ تا ۷۵ درصد منابع، خروج تدریجی باغها از چرخه تولید؛ قیمتها دو برابر شده، اما کیفیت پایین است.
مجید کاویانی: کاهش نسبی ۱۰ تا ۱۵ درصدی محصول در سیفآباد..
هادی خسروآبادی: افت تولید به یکهشتم در برخی باغها؛ علت اصلی خشکسالی، نبود بارندگی، گرمای شدید در زمان پر شدن مغز پسته.
صنایع فراوری در شهرستان محدود به پوستگیری و سایزبندی بوده و فرآوری پیشرفته انجام نمیشود؛ بیشتر محصول خام به دلالان سیرجان فروخته میشود.
حمید اصغری: کمیت مشابه سال گذشته، اما ۵۰ درصد پوکی، عامل اصلی: گرمای فروردینماه.
محمد باقری: بهبود نسبی کمیت در برخی ارقام، اما سایز کوچکتر و افت کیفیت؛ مشکلات سرمایهگذاری در فراوری به دلیل پرداخت نشدن تسهیلات.
نگاه بیمه کشاورزی: سرناظر بیمه کشاورزی فارس، میانگین خسارت شهرستان را ۴۰ درصد برآورد کرده و از خسارت ۸۰ درصدی در بعضی نقاط قطرویه و دهچاه خبر داده است.
طبق گفته حمیدرضا علینقی، سطح بیمهشده باغهای پسته در شهرستان نیریز حدود ۵ هزار هکتار از ۱۲ هزار هکتار اعلامی توسط جهاد کشاورزی است که اکثر آنها تحت تأثیر این تنشهای دمایی قرار گرفتهاند.
بازار و قیمت ها
همانطور که باغداران اشاره میکنند، قیمت پسته خشک نسبت به سال قبل حدود دو برابر شده؛ اکبری ۸۰۰ تا ۸۷۰ هزار تومان، احمدآقایی ۷۰۰ تا ۸۲۰ هزار و فندقی حدود ۷۰۰ هزار تومان. با وجود رشد قیمت، افت کیفیت و میزان پوکی باعث کاهش ارزش واقعی درآمد کشاورزان شده است.
صنایع تبدیلی؛ حلقه مفقوده زنجیره ارزش
در نیریز، فراوری تنها به پوستگیری، سایزبندی و خشککردن محدود است. تولید محصولات مشتق مانند خلال یا کره پسته، بستهبندیهای صادراتی و ارزشافزوده بالا عملاً وجود ندارد. نبود حمایت مالی و تسهیلات بانکی مانع اصلی توسعه این بخش عنوان شده است.
جدول زیر، مقایسهای آماری بین دو سال زراعی ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ را برای شاخصهای کلیدی صنعت پسته در شهرستان نیریز ارائه میدهد:
چشمانداز تاریک، اما قابل احیا
سال زراعی ۱۴۰۳، شاهد رونق کمّی در تولید پسته نیریز بودیم، اما این رونق با ضعف کیفی همراه بود. این ضعف کیفی، ریشه در تنشهای محیطی، به ویژه گرمای بیسابقه و قطعی برق داشت.
امسال در سال زراعی ۱۴۰۴، ضعف کمّی به افت کیفی اضافه شده است. افت تولید که ناشی از سرمازدگی، گرمازدگی، و تنشهای آبی مداوم است، وضعیت را بحرانیتر کرده است.
ادامه بحران آب که مهمترین تهدید برای این صنعت است، نبود صنایع تبدیلی که مانع از خلق ارزش افزوده میشود، و وابستگی به واسطهها که سودآوری را کاهش میدهد، همگی آینده این محصول استراتژیک را به طور جدی تهدید میکنند.
با این حال، صنعت پسته نیریز، با وجود تمام مشکلات، همچنان پتانسیل احیا و شکوفایی را دارد. برای تحقق این امر، نیازمند رویکردی جامع و اقدامات اساسی هستیم:
سرمایهگذاری در زیرساخت آبی: اولویت اصلی باید به اصلاح الگوی کشت، توسعه روشهای نوین آبیاری (مانند آبیاری قطرهای)، و استفاده از منابع آبی پایدار و یا تصفیه شده اختصاص یابد.
توسعه صنایع تبدیلی: ایجاد و حمایت از سرمایهگذاری در صنایع تبدیلی و تکمیلی پسته، برای افزایش ارزش افزوده، ایجاد اشتغال پایدار، و جلوگیری از خامفروشی ضروری است. این امر نیازمند تسهیلات بانکی مناسب، ارائه مشوقهای سرمایهگذاری، و حمایتهای فنی است.
اصلاح زنجیره ارزش با تمرکز بر بازار مستقیم: حذف واسطهها و ایجاد ارتباط مستقیم بین باغداران و مصرفکنندگان نهایی (بازار داخلی و خارجی)، ضمن شفافسازی قیمتها، سود بیشتری را نصیب تولیدکنندگان خواهد کرد. این مهم نیازمند ایجاد تشکلهای قوی باغداران و سازماندهی بازاریابی منطقهای است.
حمایت از بیمه محصولات: پوشش بیمهای قویتر و مؤثرتر محصولات پسته در برابر مخاطرات طبیعی، میتواند بخشی از ریسک باغداران را کاهش دهد.
آینده پسته نیریز، در گرو تصمیمات و اقدامات امروز است. اگر رویکرد فعلی ادامه یابد، شاهد افول بیشتر این صنعت خواهیم بود. اما با سرمایهگذاری هدفمند، مدیریت صحیح منابع، و توجه به نیازهای واقعی فعالان این حوزه، میتوان بار دیگر رونق و شکوفایی را به باغهای پسته نیریز بازگرداند.
