28 اَمرداد و درسهای آن
شنبه ۲۸ اَمرداد سالروز کودتای سال ۱۳۳۲ علیه حکومت ملی دکتر محمد مصدق بود.
درست ۷۰ سال از این واقعه تلخ گذشته است. باید حافظه تاریخی را تقویت کرد، ... وقایع را مرور نمود، علل و پیامد‌های مثبت و منفی آن‌ها را واکاوید، و از آن‌ها تجربه آموخت و پند گرفت؛ چه اینکه هیچگاه نباید فراموش کنیم که وضعیت کنونی ریشه در گذشته دارد و جوانه‌ای است برای آینده.
هیچ ایرانی وطن‌پرستی نمی‌تواند این کودتا را تأیید و توجیه کند، چون هم ریشه استعمار را عمیق‌تر کرد و هم گستره و ژرفای استبداد داخلی را.
به راستی الان که با فاصله‌ای ۷۰ ساله به این رخداد سیاه می‌نگریم چه برداشتی داریم؟ اگر بخواهیم به فضای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی که زمینه اجرای این کودتا را فراهم کرد بنگریم، عوامل زیر را مشاهده می‌کنیم:
۱- شروع جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۱۸ خورشیدی (۱۹۳۹ میلادی) و اشغال ایران توسط قوای متفقین (روس و انگلیس) درسوم شهریور۱۳۲۰،
۲- تبعید رضا شاه در ۲۰ شهریور ۱۳۲۰ از ایران و شروع پادشاهی پسرش محمدرضا پهلوی که در آن زمان ۲۲ ساله بود.
۳- فوران سیاسی داخلی شامل هلهله و شادی مردم از خروج دیکتاتوری که به ویژه از سال ۱۳۱۴ نفسِ همه را گرفته بود، انتشار روزنامه‌ها و مطبوعات متعددی که قبلاً یا تعطیل شده بودند یا سایه سنگین سانسور قلم‌هاشان را شکسته بود، فعالیت سیاسی احزابی که جلو فعالیتشان گرفته شده بود و احزاب نوظهور با ایدئولوژی‌های کمونیستی و ملی‌گرایی و فعال شدن روشنفکران
۴-روی کار آمدن دولت‌های متعددی در ایران که عمر آن‌ها بعضاً به دو سه ماه نمی‌رسید.
۵- تلاش سیاسی برای بیرون راندن قوای اشغالگر از کشور
۶- شروع فعالیت جبهه ملی به رهبری دکتر محمد مصدق
۷- طرح لغو قرارداد نفت انگلیس و ایران که بر پایه آن شرکت B.P) انگلیسی - ایرانی (با مدیریت انگلیس مجوز اکتشاف، استخراج، صدور و فروش نفت ایران را داشت و در دوره رضا شاه مورد بازنگری قرار گرفته بود.
۸- ترور نافرجام شاه جوان ایران
۹-تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت در آخرین روز سال ۱۳۲۹،
۱۰-روی کار آمدن دولت محمد مصدق با تصویب مجلس و امضای شاه برای اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت
۱۱-شروع چانه‌زنی‌های انگلیس و آمریکا با دولت مصدق برای ادامه تسلط شرکت بریتیش پتریلیوم و مقاومت مصدق در برابر آن‌ها
۱۲-اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت نیازمند به میدان آوردن مردم به عنوان پشتوانه اجتماعی شد به طوری که برخی روحانیون از جمله آیت ا... سید محمود کاشانی نیز وارد عرصه مبارزه با زیادخواهی انگلیس شدند.
۱۳-شکایت انگلیس ابتدا به شورای سازمان ملل و پس از آن دادگاه لاهه و صدور رأی عدم صلاحیت که به نفع ایران تمام شد.
۱۴-تلاش برای عزل مصدق از مجاری قانونی و ناموفق ماندن آن
۱۵-اختلاف بین سران نهضت ملی نفت (مصدق -کاشانی)
۱۶-تأسیس کشور جدیدی در خاورمیانه به نام اسرائیل در سرزمین کشور مستقل فلسطین. فلسطین بعد از جنگ جهانی اول از امپراتوری عثمانی جدا شده بود.
۱۷- موضع‌گیری کشور‌های عربی در دفاع از فلسطین و علیه اسرائیل که موجب بحران خاورمیانه شد که همچنان ادامه دارد.
۱۸-با خاتمه جنگ جهانی دوم در دهه ۱۳۲۰، آمریکا رفته رفته جای نفوذ انگلیس را گرفت.
۱۹-تبدیل شدن مسئله نفت به یک مسئله جدی سیاسی و اقتصادی برای کشور‌های نفت خیز و کشور‌های مصرف کننده و خریدار نفت که همچنان ادامه دارد.
در میان این همه عوامل داخلی و خارجی، رایزنی‌های انگلیس و آمریکا به منظور متقاعد کردن دولت ایران که راه‌حلی میانه را بپذیرد و سود پنجاه پنجاه نفت را قبول کند به نتیجه نرسید و منجر به براندازی دولت مصدق با ابزار کودتا شد.
پس از کودتا عناصر اصلی جبهه ملی از جمله دکتر مصدق زندانی شدند، و فقط دکتر حسین فاطمی اعدام شد.
مصدق ۳ سال به زندان رفت و سپس مادام‌العمر در حصر خانگی در روستای احمدآباد ماند و در سال ۱۳۴۵ بدرود حیات گفت.
پس از کودتا قرارداد جدیدی بین ایران و کنسرسیومی متشکل از شرکت‌های چند کشور غربی برای اکتشاف، استخراج، صدور و فروش نفت به امضا رسید و همان سود ۵۰ - ۵۰ مبنا قرار گرفت.
حال پس از پشت سر گذاشتن مسائلی که در این ۷۰ سال گذشته می‌توان گفت اگر مصدق میانجیگری ۵۰ - ۵۰ را پذیرفته بود و دولتش سقوط نکرده بود اوضاع ایران از لحاظ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بسیار بهتر از وضعیت پس از آن بود. پرداختن به دلایل این نتیجه‌گیری نیازمند وقت و حوصله زیادی است که امید می‌رود محقق شود.
شاد و سالم و موفق باشید.
